Hvernig losum við bílinn?

Mikið hefur verið skrifað og rætt um menntamál á Íslandi að undanförnu. Skýrslur hafa verið rýndar, tölur greindar og bent á ýmsar ástæður þess að staðan er eins og hún er. Það er gott og gilt en þegar bíll situr fastur í snjóskafli er ekki endilega besta lausnin að þrasa um það hvernig hann festist heldur ætti fókusinn að vera á það að losa bílinn.

Íslenska skólakerfið er ekki komið að hruni. Á hverjum degi vinna kennarar, stjórnendur og annað starfsfólk mikilvægt starf fyrir börn landsins. En það er jafnframt ljóst að álagið á kerfinu hefur aukist verulega. Það sýna rannsóknir, skýrslur og reynsla þeirra sem starfa innan þess.

Við megum þó ekki gera þau mistök að líta á skólann sem einangrað kerfi. Skólinn er hluti af stærri heild. Þegar biðlistar lengjast í heilbrigðisþjónustu, aðstoð er ekki nægilega aðgengileg, álag á fjölskyldum er mikið og stuðningur barna byggir á greiningum sem bíða þarf eftir í mörg ár, þá birtist vandinn að lokum inni í skólastofunni. Hlutverk kennara er fyrst og fremst að kenna og þeir eiga ekki einir að bera ábyrgð á öllum þeim samfélagslegu áskorunum sem birtast innan skólans.

Þess vegna þurfum við að hætta að leita að einum sökudólgi og byrja að ræða lausnir. Lausnir sem byggja á samvinnu ríkis, sveitarfélaga, skóla, foreldra og fagfólks.

Ein mikilvægasta breytingin er að færa þjónustuna nær börnum og fjölskyldum. Of oft þurfa foreldrar að bíða mánuðum eða árum saman eftir mati, greiningu, aðstoð eða sérfræðiþjónustu. Á meðan vex vandinn, sjálfstraust barnsins minnkar og álagið á fjölskylduna eykst.

Við þurfum að byggja upp raunverulega snemmtæka íhlutun. Börn eiga ekki að þurfa að falla nógu langt til að fá hjálp. Foreldrar eiga að geta fengið ráðgjöf þegar áhyggjur vakna. Kennarar eiga að geta fengið stuðning áður en vandinn verður yfirþyrmandi. Rétt hjálp þarf að vera aðgengileg á réttum tíma, frá réttum aðila. Það er mikilvægt að við byggjum upp þrepaskipt kerfi sem grípur börn hvort sem um er að ræða námsvanda, tilfinninga- eða hegðunarvanda. Við þurfum að styrkja stoðþjónustu innan og utan skólanna. Byggja upp stuðningskerfi sem veitir aðstoð um leið og börn fara að beygja út af veginum.

Við þurfum einnig að ræða hvernig við nýtum fjármagnið innan skólakerfisins. Á síðustu árum hefur stuðningsfulltrúum fjölgað mikið og þeir sinna mikilvægu starfi. En við þurfum að spyrja hvort núverandi fyrirkomulag sé það árangursríkasta til framtíðar.

Þegar barn glímir við námsvanda, hegðunarvanda eða félagslegar áskoranir er lausnin oft að bæta við einstaklingsstuðningi. En væri fjármagninu betur varið í fleiri sérkennara, þroskaþjálfa, atferlisfræðinga, talmeinafræðinga og annað fagfólk sem gæti stutt bæði nemendur og kennara? Væri hægt að þróa fjölbreyttari útfærslur þar sem sérþekkingin er nær skólastarfinu sjálfu? Þarf að breyta áherslum í háskólanámi þeirra starfstétta sem koma að skólakerfinu?

Á Norðurlöndum hafa víða verið þróaðar leiðir sem byggja á þessari hugsun. Þar er lögð áhersla á teymisvinnu, sérhæfðan stuðning innan skólans og aðlögun námsumhverfisins fremur en að setja alla ábyrgðina á einstaklinga. Slíkar hugmyndir eru ekki töfralausnir en þær minna okkur á að stundum þarf að breyta kerfinu sjálfu, ekki bara bæta fleiri verkefnum ofan á það.

Foreldrar hafa einnig mikilvægu hlutverki að gegna. Skólinn getur ekki einn borið ábyrgð á uppeldi barna, skjánotkun, svefni, lestri eða félagsfærni. Sterkt menntakerfi byggir á samstarfi heimila og skóla þar sem allir vinna að sama markmiði.

Ríkið þarf sömuleiðis að taka stærri ábyrgð. Ísland er lítið brot í tungumálaumhverfi heimsins sem þarf sjálft að þróa, þýða og gefa út stóran hluta þess námsefnis sem notað er í skólum landsins. Ef við viljum vernda íslenska tungu og tryggja gæði kennslu þarf það að sjást í fjárfestingu í námsefni, stafrænum lausnum og þróunarstarfi. Út frá því ætti Ísland í raun að verja jafn miklu ef ekki meira fjármagni en nágrannalönd okkar í útgáfu námsefnis.

Loks þurfum við að nýta gögn betur. Ekki til að finna sökudólga heldur til að sjá hvað virkar. Við eigum að mæla árangur, fylgjast með framvindu og vera tilbúin að breyta um aðferðir þegar aðgerðir skila ekki þeim árangri sem vonast var eftir.

Við getum flest verið sammála um markmiðið. Við viljum öll skóla þar sem börn fá tækifæri til að læra, dafna og njóta sín. Leiðin þangað verður ekki fundin með því að halda áfram sömu umræðum og undanfarin ár. Hún krefst þess að við forgangsröðum, endurhugsum og vinnum saman.

Bíllinn er fastur í skaflinum. Spurningin snýst ekki lengur um hvernig hann festist heldur hvort við séum tilbúin að vinna saman að því að losa hann.

Höfundur er sálfræðingur.