Þau sem töluðu um hval­reka­skatt og hin sem þora að leggja hann á

Það átta sig sennilega flestir á að ein stærsta ástæðan fyrir því að við höfum verið að glíma við háa vexti og verðbólgu árum saman á sér rætur í þeim aðgerðum sem stjórnvöld á Íslandi gripu til í kórónuveirufaraldrinum, þegar ríkissjóður tók lán upp á mörg hundruð milljarða króna og dældi þeim út um allt samfélagið. Auðvitað var nauðsynlegt að bregðast við þeirri óvenjulegu stöðu sem var uppi í heimsfaraldrinum en mistök síðustu ríkisstjórnar fólust í því að stuðningurinn lenti í mörgum tilvikum ekki þar sem mest þörf var fyrir hann og aðgerðunum var viðhaldið allt of lengi.

Allt þetta var í takti við verk þeirrar stjórnar frá því að hún tók við árið 2017 og þangað til að henni var hafnað í kosningum 2024. Aðgerðir voru ófjármagnaðar, juku á þenslu í þegar afar heitu hagkerfi, fólu í sér innleiðingu alls kyns skattstyrkja til þeirra sem þurftu ekki á þeim að halda og skilaði því að álögum var létt á efstu tekjutíundina á meðan að þær jukust á aðra.

Þetta skilaði því meðal annars að ríkissjóður var samtals rekinn í 830 milljarða króna frá árinu 2019 og fram til dagsins í dag.

Berum ábyrgð hvort á öðru

Í vikunni var svo kynnt fjármálaáætlun næstu fimm ára þar sem boðað var að ríkissjóður verði ekki rekinn í halla í fyrsta sinn í næstum áratug.

Að grunnur sé lagður fyrir lækkun vaxta með ábyrgum áherslum og stöðugleika, að skuldir ríkissjóðs muni halda áfram að lækka og að áfram verði fjárfest af krafti þar sem þarf að bæta, sérstaklega í heilbrigðiskerfi, samgöngum, málefnum barna, menntamálum og öðrum lykilmálaflokkum sem styðja við verðmætasköpun, lífskjör og aukin lífsgæði. Vöxtur með velferð, ekki á kostnað hennar eins og var hér allt of lengi.

Þar er líka boðað að skattur á banka verði loksins hækkaður á ný. Það á að skila ríkissjóði um sex milljörðum króna í nýjar tekjur á næsta ári til að standa undir samneyslunni. Allt er þetta í takti við kjarnastefnu jafnaðarfólks, um að við búum í samfélagi, leggjum öll til eftir þörfum og getu og berum ábyrgð hvert á öðru.

Bankaskattur lækkaður en vaxtamunur dróst ekki saman

Rifjum aðeins upp það sem verið er að vinda ofan af. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Vinstri grænna og Framsóknarflokks nýtti ferðina í kórónuveirufaraldrinum meðal annars í að lækka hinn svokallaða bankaskatt. Forsvarsmenn íslensku bankanna, sem voru reistir við eftir bankahrun með handafli ríkissjóðs og hafa helst tekjur af því að lána íslenskum heimilum og fyrirtækjum peninga, höfðu kvartað yfir því árum saman að bankaskatturinn væri ósanngjarn, drægi úr samkeppnishæfni og gerði það að verkum að vaxtamunur – munurinn á þeim vöxtum sem bankarnir borga fyrir að fá peninga að láni og þeim vöxtum sem þeir rukka fyrir að lána einstaklingum og fyrirtækjum fjármuni – væri miklu meiri á Íslandi en annars staðar.

Bankaskatturinn var svo lækkaður myndarlega árið 2021 úr 0,376 prósentum af heildarskuldum banka umfram 50 milljarða króna í 0,145 prósent án þess að vaxtamunurinn færðist neitt til.

Skattalækkun sem stungið var í vasann

Þess í stað stungu bankarnir þrír ávinningnum af skattalækkuninni í vasann. Þeir notuðu hann til að auka arðsemi sína, og hluthafa sinna, en áætlað hefur verið að skattalækkunin hafi minnkað skattgreiðslur bankanna þriggja um samtals tólf milljarða króna fyrstu þrjú árin eftir að hún tók gildi, og enn meira síðan þá.

Þetta hefur skilað því að bankarnir hafa hagnast gríðarlega á síðustu árum. Arðsemiskrafa þeirra, undirliggjandi markmið um hvað hver banki ætlar að græða mikið á því að miðla peningum frá einum til annars, er að margra mati of há miðað við að íslensku bankarnir starfi á lokuðum fákeppnismarkaði. Í fyrra högnuðust stóru bankarnir þrír: Landsbankinn, Íslandsbanki og Arion banki til dæmis um 94 milljarða króna og allir græddu meira en þeir stefndu að. Arðsemi þeirra var vel umfram kröfu og miklu hærri en almennt hjá bönkum í Evrópu.

Uppistaðan í þeim mikla hagnaði voru vaxtatekjur af því að lána íslenskum heimilum og fyrirtækjum peninga.

Talað um hvalrekaskatt á ofsagróða

Á síðasta kjörtímabili átti sér sannarlega stað umræða um að grípa inn í þessa stöðu þegar ljóst var í hvað stefndi. Að fara í aðgerðir sem gætu aflað nýrra tekna og dregið úr þenslu. Einn forystumanna þeirrar ríkisstjórnar sem sat þá að völdum fór til að mynda í viðtal í febrúar 2022 og viðraði útfærðar hugmyndir um að leggja á svokallaðan hvalrekaskatt. „Ef það er ofsagróði eða ofurhagnaður hjá einhverjum aðilum, þá eigum við að gera það. Ég er líka á þeirri skoðun að þetta ætti að eiga sér stað varðandi sjávarútveginn. Þar sem við sáum ofurhagnað í einhverjum greinum þá á að skattleggja það.“

Áður hafði sami einstaklingur, ráðherra í ríkisstjórn Íslands, sagt að það ætti að hækka bankaskatt í ljósi þess hagnaðar sem íslensku bankarnir höfðu haft á tímum þar sem heimsfaraldur geisaði

Þessi ráðherra var Lilja Alfreðsdóttir, sem í dag er formaður Framsóknarflokksins. Hún bætti því við að þingflokkur Framsóknar styddi þessar hugmyndir.

Nákvæmlega ekkert var gert með þær.

Þau sem tala og þau sem gera

Sú ríkisstjórn sem tók við völdum á Íslandi í desember 2024, og hefur stýrt landinu í um 15 mánuði, hefur hins vegar brugðist hratt við og látið verkin tala við að jafna byrðarnar.

Í fyrrasumar var þjóðinni loksins tryggð réttlát hlutdeild í arðsemi sjávarútvegsfyrirtækja af því að nýta auðlindir í eigu okkar allra. Þá lögðust þeir flokkar sem eru eftir á þingi úr síðustu ríkisstjórn í lengsta málþóf Íslandssögunnar til að reyna að koma í veg fyrir að þetta yrði að veruleika. Þeir fjármunir sem rata í ríkissjóð vegna þessa munu renna í að vinna upp mörg hundruð milljarða króna innviðaskuld sem ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur fékk í arf.

Nú bætist við hvalrekaskattur á hagnað banka til viðbótar við áframhaldandi fækkun undanþága í skattkerfinu.

Í þessu kristallast munurinn á ríkisstjórn sem talar um að gera hlutina, og ríkisstjórn sem gerir það sem hún segist ætla að gera.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.