Þétting byggðar og miðsókn – skipu­lags­stefna sem þjónar ekki öllum

Þétting byggðar og breytt borgarmynd

Undanfarna áratugi hefur verið lögð mikil áhersla á þéttingu byggðar í Reykjavík. Í framkvæmd virðist sú stefna þó í auknum mæli fela í sér að sífellt fleiri stofnanir, skólar og þjónusta eru dregin saman á tiltölulega litlu svæði í eða við miðborg Reykjavíkur. Slík þróun er ekki sjálfkrafa skynsamleg og hún þjónar alls ekki öllum, ekki síst hinum venjulega vinnandi manni.

Atvinnusvæði víkja fyrir íbúðabyggð

Áratugum saman voru víða í Reykjavík öflug atvinnusvæði, til dæmis í Borgartúni, Vogahverfi og á Ártúnshöfða. Þar störfuðu fjölmörg fyrirtæki og þangað sótti fjöldi fólk vinnu úr mörgum hverfum borgarinnar. Sú þróun hefur hins vegar tekið miklum breytingum. Í stað þess að viðhalda fjölbreyttu atvinnulífi innan borgarinnar hefur skipulagsstefna í auknum mæli gengið út á að ýta atvinnustarfsemi til hliðar og rýma fyrir íbúðabyggð.

Í mörgum tilfellum hefur fyrirtækjum í þessum hverfum einfaldlega verið gert að víkja fyrir íbúðablokkum. Á sama tíma hefur Reykjavíkurborg ekki haft nægar lóðir til reiðu fyrir áframhaldandi starfsemi fyrirtækja sem þurfa rými fyrir iðnað, þjónustu eða lagerstarfsemi. Afleiðingin hefur orðið sú að mörg þeirra hafa flutt starfsemi sína annað, til dæmis upp í Mosfellsbæ eða suður á Velli í Hafnarfirði.

Samgöngur verða flóknari

Þessi þróun hefur augljós áhrif á samgöngur. Stórir og smáir vinnustaðir færast út fyrir borgarmörkin á sama tíma og sífellt meiri opinber starfsemi er dregin inn í miðborgina. Ferðalengdir lengjast og samgöngumynstur verður flóknara en áður. Samhliða þessu hefur grænum svæðum innan borgarinnar fækkað. Svæði sem áður voru opin og græn víkja í auknum mæli fyrir þéttari byggð. Í Vogahverfi má jafnvel sjá táknræna breytingu þar sem hugmyndir eru uppi um að pálmatré verði sett niður sem skraut í nýjum uppbyggingarsvæðum á sama tíma og raunverulegum grænum svæðum fækkar.

Miðsókn í skipulagi borgarinnar

Í grunninn snýst þetta ekki aðeins um samgöngur heldur um skipulagsstefnu borgarinnar. Þótt íbúum og bílum fjölgi leiðir það ekki sjálfkrafa til þess að allir eigi að ferðast sömu leiðir niður í miðborg Reykjavíkur. Samt virðist leiðakerfishugmynd Borgarlínu að miklu leyti byggja á þeirri forsendu að stærstur hluti ferða eigi sér upphaf eða endi þar. Slík nálgun er varhugaverð. Samgöngukerfi sem byggir á því að draga meginþunga ferða að einum kjarna eykur óhjákvæmilega álag á samgöngur í stað þess að dreifa því.

Landspítalinn og miðsóknin

Þegar tekin var ákvörðun um staðsetningu nýs Landspítala við Hringbraut var einmitt bent á þessa hættu. Þá var varað við því að með þeirri ákvörðun yrði enn meiri starfsemi dregin inn í miðborgina. Á sínum tíma voru sett fram rök fyrir því að skoða aðra kosti, meðal annars Keldnaholtslandið, þar sem aðstæður til samgangna og framtíðarþróunar væru rýmri og gætu dreift umferðarálagi betur um höfuðborgarsvæðið.

Stofnanir safnast á sama stað

Svipuð þróun má sjá víðar. Húsnæði Listaháskóla Íslands verður í miðborginni og háskólasvæðin eru almennt mjög miðlæg. Þótt Háskólinn í Reykjavík sé staðsettur í Vatnsmýrinni sem og 600 manna vinnustaður Alvotech sýnir þróunin að stórar stofnanir, skólar og opinber þjónusta hefur safnast í auknum mæli á sama svæðið. Þegar atvinnuhúsnæði, háskólar, heilbrigðisþjónusta og opinberar stofnanir eru settar nánast á einn blett er í raun verið að búa til meiri umferð og reyna síðan að leysa vandann með nýju samgöngukerfi.

Grundvallarspurningin

Raunverulega spurningin er því þessi: Er skynsamlegt að skipuleggja borg þannig að allir þurfi að fara sömu leiðir á hverjum degi?

Frekar en að verja hundruðum milljarða í nýtt samgöngukerfi væri nær að ræða skipulagið sjálft. Skynsamlegt borgarskipulag snýst ekki aðeins um hvernig fólk ferðast heldur líka um hvert það þarf yfirhöfuð að fara. Það er brýnt að fara í markvissa stefnumótun um þróun höfuðborgarsvæðisins þar sem starfsemi, þjónusta og atvinnuuppbygging dreifist skynsamlega. Með slíkri nálgun má draga úr óþarfa umferðarþunga, stytta ferðalengdir og byggja upp skilvirkara og sjálfbærara borgarskipulag til framtíðar.

Höfundur er stjórnarmaður í Félagi Sjálfstæðismanna í Grafarvogi.