Lífs­ferill íþróttamannsins: Dökkar hliðar af­reks­í­þrótta

Hún hafði komið sjálfri sér á óvart og var allt í einu komin í fremstu röð. Hún var valin á fullorðinsaldri í úrvalshóp í íþróttum í fyrsta sinn og þá var komin alvara og pressa.

Áður en við myndum hefja samstarf varð ég að fá á hreint hvað þetta þýddi. Ofurhlaup ganga út á að þátttakendur ganga fram af líkama og sál og sá sem þolir mesta álagið stendur uppi sem sigurvegari.

Þau sem leggja af stað í þessa áskorun missa ekki einungis nokkrar táneglur heldur böðlast á vöðvum, liðum og hormónakerfi þannig að oft sér verulega á um nokkurt skeið eftir hlaupin.

Glímt við niðurgang og uppköst

Á meðan keppni stendur lendir stór hluti hlaupara í því að berjast við niðurgang, uppköst og bólgur og upplifir gríðarlegt álag á ónæmiskerfið, hjarta og æðakerfi. Þar sem ekki er leyft að sofa í slíkum hlaupum hefur þreyta áhrif á heilastarfsemi og því geta fylgt skapsveiflur, ofsjónir eða depurð. Líkurnar á öllu ofangreindur aukast ef manni gengur vel. Hvað átti hún við með að vilja ekki eiga neitt inni í lokin?

Þegar afreksfólk er spurt hvað rekur það áfram svara margir að þarna sé fjall og það þurfi að klifra það. Í fyrri pistli var fjallað um landsliðsmenn sem leika sér sem börn og unglingar og hvernig íþróttin verður hluti af sjálfsmynd þeirra í gegnum sjálfshvöt, tengsl og velgengni.

Á frammistöðustiginu er hluti þeirra orðið afreksfólk sem brennur fyrir að klífa fjöll sem venjulegt fólk myndi aðeins dást að úr fjarska.

Afreksíþróttir kosta pening

En eins og í alvöru fjallgöngum eru gildrur á leiðinni og afreksíþróttir eiga sínar dökku hliðar. Ein tengist hagfræðilegri hugsun og tungutaki sem umlykur afreksíþróttirnar og mótar hvernig við flytjum fréttir af þeim og tölum um þær.

Afreksíþróttir kosta pening og í sumum tilfellum er hægt að græða pening á þeim. Þannig er ítrekað talað um hvers virði íþróttafólk er og hver laun þeirra eru sem mælikvarða á árangur þeirra og velgengni. Íþróttir barna og unglinga leggja áherslu á forvarnir og ábyrgt uppeldi.

Eigendur afreksíþróttaliða leggja hins vegar mesta áherslu á peninga og eru víðast til í að selja aðdáendum sínum hvað sem er til að græða meira. Það kostar jú að vera samkeppnishæfur.

Seðill umfram tækifæri

Aðdáendur eiga oft erfitt með að skilja að íþróttafólk velji seðil umfram tækifæri til að vinna titla en það er kaldur veruleiki toppíþrótta og launin trompa hitt í mörgum tilvikum. Sumir geta efnast mjög í þessum heimi en þá getur samanburður við aðra orðið til þess að það sé aldrei nóg.

Það er erfitt að lá íþróttafólki að grípa tækifærin þar sem þau eru en það eru margir um hituna. Víða er gengið á sjálfræði fólks því vinnuveitendur hafa mikið rými til að geta selt þau, skipt á þeim eða látið þau róa sýnist þeim svo. Og í þessum heimi sem víðar hallar verulega á konur.

Íþróttafólk sett í ómögulega stöðu

Þegar Sara Björk Gunnarsdóttir átti von á sínu fyrsta barni ákvað besta knattspyrnufélag í heimi einhliða að hætta að greiða henni laun samkvæmt samningi. Íþróttafólk sem fær ekki borgað er sett í ómögulega stöðu því það getur átt hættu á að missa réttindi sín ef það mætir ekki í vinnuna í mótmælaskyni.

Afreksíþróttir gera kröfur til þeirra sem þar starfa að þær eiga að ganga fyrir öllu öðru. Þjálfarar hjá San Francisco 49ers mæta við fyrsta hanagal til vinnu og keppast við að vera síðastir heim. „Allir hinir í öllum hinum liðunum eru alltaf í vinnunni. Þess vegna verðum við að vera það líka“.

Þegar íslenskir þjálfarar í Kína vildu gefa leikmönnum sínum fjögurra daga frí sagðist yfirmaðurinn samþykkur en varaði við að ef úrslitin yrðu slæm yrði fríið notað gegn þeim.

Þjálfarar í unglingaliðum út um allan heim segja unglingum að íþróttirnar verða að vera allt um lykjandi í þeirra lífi og að þau þurfi að vera íþróttafólk 24/7.

Mega leikmenn fara á fæðingardeildina?

Þegar Sarunas Jasikevicius, þjálfari körfuboltaliðsins Zalgiris Kaunas, svaraði blaðamanni að aðalframherji hans væri ekki á leikskýrslu því hann væri viðstaddur fæðingu dóttur sinnar, vakti það slíka athygli að það mun lifa um ómunatíð á internetinu.

Hvar er forgangsröðunin spurði blaðamaðurinn? Hann hefði verið ánægður með Mauricio Sarri sem hringdi á fæðingadeildina og sagði nýbökuðum föður Khalidou Koulibaly að hann þyrfti á honum að halda í mikilvægum leik um kvöldið. Þegar Koulibaly mætti uppgötvaði hann að hann væri aldrei þessu vant ekki í byrjunarliðinu. Sarri þurfti á honum að halda á bekkinn.

Að temja sér hugarfarið að leggja sig fram sama hvað það kostar drífur marga áfram, til að ná árangri, setja heimsmet og vinna gull. En það kemur auðvitað á kostnað annara þátta. Eins og þegar lagt er upp á hæstu fjöll heims er fólk oft að dansa kringum alls konar mörk sem geta haft slæmar afleiðingar.

„Ef leikmaður meiðist aldrei alvarlega, getum við þá nokkuð sagt að hann hafi reynt að ná hinu allra mesta út úr sér?“, sagði evrópskur knattspyrnuþjálfari mér þegar við vorum að ræða um fjórtán ára unglinga.

Dökku hliðarnar eru víða

Þetta er kallað dökku hliðar afrekshugarfars (dark side of mental toughness) og eins og í öðrum afkimum lífsins þar sem eru peningar, frægð og frami í boði má einnig finna greiðar leiðir fyrir fólk sem er haldið einkennum siðblindu, sjálfhverfu eða Makkíavellisma.

Innan jafn ólíkra stofnanna eins og Fimleikasambands Bandaríkjanna, Sundsambands Danmerkur, Ólympíusambands Bretlands, Atvinnumannadeildar kvenna í knattspyrnu í Bandaríkjunum (NWSL) og Nike-hlaupabúðanna i Oregon hafa hlutir á borð við ofbeldismenningu, eineltismenningu eða eitraða menningu fengið að grassera þar til að fórnarlömb stigu fram.

Þá var hafist handa við að rannsaka og taka til í þessum stofnunum en eftir situr að alls staðar sat fólk sem hafði verið áhorfendur innan menningarinnar og sagðist alltaf hafa vitað af þessu. Það vildi bara enginn rugga bátnum því það var verið að vinna í átt að árangri.

Íslendingar búa við forréttindi

Þegar stigið er inn í þennan heim þarf að gæta þess að fólk hafi sjálfræði og öruggt bakland. Margar konur í svipaðri stöðu og Sara Björk Gunnarsdóttir lenti í hafa ekki haft baklandið hennar, aðstöðu né skapgerð til að standa upp gegn eitruðu kerfi.

Almennt búa Íslendingar við mikil forréttindi sem felast í því að geta snúið sér að einhverju öðru ef hlutirnir fara illa. Við höfum átt menntakerfi, heilbrigðiskerfi og samfélagslegt öryggisnet sem veitir fólki frelsi til að elta drauma sína. Það eru ekki allir svo heppnir og þurfa því að búa við skert sjálfræði þar sem það hefur minni stjórn á eigin örlögum.

FIFA setti fyrir rúmlega tuttugu árum reglur sem takmarka félagsskipti barna milli landa þar sem félagslið og umboðsmenn voru að taka börn að heiman úr viðkvæmum aðstæðum. Það var gert í þeirri von að græða á þeim ef þau kæmust í gegn um síuna. Svo voru þau mörg skilin bókstaflega eftir á götunni ef það gekk ekki upp. Slíkt viðgengst sums staðar enn þá og eru konur í atvinnuíþróttum sérstaklega viðkvæmar því eftirlit og regluverk er veikara þeim megin og skýr umönnunarskylda íþróttafélaga almennt skammt á veg komin.

Látið reyna á endamörk alheimsins

Ofurhlauparinn náði bæði að bæta eigið persónulegt met og að hætta áður en hún átti ekkert eftir. Að eigin sögn byggði sjálfsmynd hennar mikið á því að vera afreksíþróttakona en hún átti aðra hluti í sínu lífi sem skiptu meira máli.

Hún hljóp á sínum eigin forsendum og skaðaði sig ekki þannig að hún yrði fyrir óbætanlegu tjóni. Það skiptir öllu máli, sjálfræði og stjórn á eigin framgöngu. Eins og maður stekkur yfirleitt ekki út úr flugvél án fallhlífar eða leggur af stað á Everest án súrefnis og úlpu, skiptir máli að þeim sem láta reyna á endamörk alheimsins sé tryggt að geta snúið til baka.

Höfundur er fagstjóri Afrekssviðs Menntaskólans í Kópavogi, doktorsnemi við sálfræðideild Háskólans í Reykjavík og kennir Afreksþjálfun og Hagnýta íþróttasálfræði við íþróttafræðideild HR.