Stéttarkerfi

Í íslenskum barnarétti er gengið út frá því að barn eigi rétt á að þekkja og umgangast báða foreldra. Sú meginregla á sér stoð í barnalögum og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og er almennt óumdeild. Það sem hins vegar vekur athygli mína – bæði sem foreldris og lögfræðings – er hvernig þessi meginregla birtist í framkvæmd: Hver ber raunverulega ábyrgðina þegar öryggi barns skarast á við umgengnisrétt?

Í mínu tilfelli tók ég ákvörðun um að vernda barn mitt fyrir þeim áhrifum sem fylgja neyslu, óstöðugleika og ofbeldissögu. Þannig upplýsti ég barnið ekki um þessar aðstæður, heldur kaus fremur að skapa ró og öryggi og hlífa barninu við ótta sem það hafði ekki forsendur til að vinna úr. Afleiðingin var sú að barninu leið ekki illa – að minnsta kosti ekki með þeim hætti sem krefst inngrips í augum dómstóla. Þessi skortur á kvíðaviðbrögðum var túlkaður sem vísbending um að hætta væri ekki til staðar. Að túlka kvíðaleysi sem skort á hættu – án þess að meta hvort barnið hafi yfirhöfuð verið upplýst um hættuna – skekkir allt mat á aðstæðum og gerir verndina að sökudólgi. Þrátt fyrir staðfest gögn um áframhaldandi neyslu, brotasögu og vanefndir á fyrri forsendum dómstóla, komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að umgengni gæti átt sér stað samkvæmt dómi, með ákveðnu eftirliti, fyrst um sinn.

Í málum sem líkjast mínu máli er sú framkvæmd algeng að hefja umgengni undir eftirliti, með það markmið að færa hana síðar í frjálsar skorður. Fyrst er umgengni ákveðin tvisvar í mánuði undir eftirliti sýslumanns, en síðan stigið skrefið til fullrar, ótakmarkaðrar helgarumgengni – frá föstudegi til sunnudags, án eftirlits. Eftir stendur sú staðreynd að sjálft eftirlitið, sem á að tryggja öryggi barnsins, reyndist hvorki virkt né gagnrýnið. Skýrslur voru ritaðar um að allt gengi vel – án þess að nein raunveruleg greining færi fram. Í mínu tilviki var einfaldlega treyst á ömmu barnsins sem eftirlitsaðila – þrátt fyrir að hún hefði hýst viðkomandi foreldri eftir afplánun vegna alvarlegs ofbeldis gegn sér og ítrekað og á ófyrirleitin hàtt sýnt af sér meðvirkni í hans garð. Einnig virðast yfirvöld treysta á eftirlit félaga í sèrtrúarsöfnuði. Þegar eftirlit byggist á slíkum væntingum – án sjálfstæðrar og gagnrýninnar greiningar á hættu eða aðstæðum barnsins – verður það að formsatriði. Það veitir falskt öryggi. Það horfir fram hjá aðstæðum barnsins og gerir ráð fyrir að þau sem eiga að verja það geri í raun það sem nauðsynlegt er – án þess að staðfesta hvort sú forsenda haldi.

Annar þáttur sem afhjúpar skýrt ósamræmið í framkvæmd réttinda barna, er mat á edrúmennsku en, í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar kemur fram að ég stöðvaði umgengni árið 2023 vegna vímuefnaneyslu hins foreldrisins, sem verður til þess að ég greinist tálmari. Það skýtur hins vegar skökku við, þegar í sakadómi gegn foreldrinu frá 2024 kemur fram að í blóðsýni þess hafi mælst amfetamín 325 ng/ml, ketamín 83 ng/ml, O-desmetýltramadól 130 ng/ml, tramadól 400 ng/ml, alprazólam 18 ng/ml, díazepam 115 ng/ml, nordíazepam 190 ng/ml og oxýkódon 65 ng/ml. Skringilegt er að í dómi Hæstaréttar nr. 25/2025 er gengið út frá því að viðkomandi sé nú edrú, án þess að það sé rökstutt með skjalfestum gögnum og jafnvel þótt staðfestar upplýsingar um neyslu á sama tímabili liggi fyrir í öðrum dómi.

Slíkt misræmi – að byggja á óstaðfestri fullyrðingu um bata, en horfa fram hjá fyrirliggjandi staðfestum gögnum um skaðlega hegðun – grefur undan röksemdafærslunni og veikir niðurstöðuna. Í tilvikum sem þessum ætti sönnunarbyrðin að hvíla á því foreldri sem krefst umgengni og fullyrðir að það sé edrú. Gerum bara kröfu um það fyrir börn.

Þá ber að hafa í huga að barnaverndaryfirvöld koma almennt ekki að framkvæmd umgengnismála, nema í sérstökum tilvikum. Af því leiðir að það foreldri sem ber raunverulega ábyrgð á daglegri umönnun barns stendur eitt í því að safna upplýsingum, mótmæla framkvæmd og verja barnið – án þess að njóta stuðnings þeirra stofnana sem vanalega vernda börn í áhættu.

Til að afla gagna um aðstæður eða hættu þarf forsjáraðili í reynd að gegna hlutverki rannsóknaraðila og jafnvel þótt upplýsinga sé aflað, skiptir það ekki endilega máli – því réttarkerfið tekur ekki tillit til vitnisburðar nema hann sé skriflegur, undirritaður og að vitnið sé reiðubúið að mæta fyrir dóm til að staðfesta hann – jafnvel gegn dæmdum ofbeldismanni eða tengdum aðilum.

Hér ríður vitleysan ekki einteyming því dómari getur svo valið að synja bara um vitnaleiðslur, til að komast svo að því í framhaldi, að aðalumönnunaraðili hafi bara ekki lagt fram næg gögn. Þetta kristallar kerfi sem segir: Þú berð ábyrgð – en við viðurkennum hana ekki fyrr en þú sýnir afleiðingarnar á barninu þínu.

Til samanburðar má nefna að fósturforeldrar hafna því að afhenda barn í sambærilegar aðstæður. Sú framkvæmd endurspeglar annars vegar barnaverndarsjónarmið og virðingu fyrir vernd fjölskyldunnar og hins vegar þá staðreynd að líffræðileg tengsl ein og sér réttlæta ekki sjálfkrafa umgengni. Þegar líffræðileg tengsl eru sett ofar heildarmati á velferð barnsins –sérstaklega sé það notað gegn konum sem velja að ganga með barn eftir skammvinnt samband við óábyrgan karl – verður framkvæmdin kynbundin og ósanngjörn. Af hverju fæ ég sem líffræðilegt foreldri með ábyrgð á daglegri umönnun barns – án stuðnings og greiðslna – ekki notið sömu réttinda og fósturforeldri sem nýtur stuðningskerfis, greiðslna og verndar barnaverndar? Ef líffræðileg tengsl duga ekki sem forsenda fyrir reglulegri umgengni í fósturmálum, hví ættu þau þá að duga þegar foreldri sem sinnir barninu eitt og óstutt stendur frammi fyrir kröfu um að afhenda það foreldri sem hefur brotið gegn öllum grunngildum foreldrahlutverksins?

Ég fæ ekki séð hvernig kerfið getur bæði sagt „Umgengni við líffræðilegt foreldri er svo mikilvæg að þú verður að hlýða dómi” og „Líffræðileg tengsl duga ekki til að réttlæta umgengni í fóstri – öryggi og stöðugleiki vega þyngra”. Ef líffræðileg tengsl duga ekki sem forsenda fyrir umgengni í fóstri, hvernig geta þau réttlætt að líffræðilegt foreldri í neyslu fái aðgang að barni sem býr hjá móður sinni – sem annast það af ábyrgð, án aðstoðar?

Þetta ósamræmi sýnir að gildismatið er breytilegt eftir því hver er með barnið, sem leiðir til þess að einstæð móðir þarf að beygja sig undir reglur sem ekki eru lagðar á aðra og það er ekkert í kerfinu sem verndar hana á sambærilegan hátt og þessa aðra. Þetta er ekki hlutlægt, ekki réttlátt og alveg örugglega ekki barninu fyrir bestu.

Það þarf að endurskoða þessa framkvæmd með skýrari áherslu á raunverulega vernd barnsins og ábyrgð þeirra sem í reynd bera hana. Réttur til umgengni getur aldrei gengið framar öryggi og stöðugleika í lífi barns og það er hlutverk réttarkerfisins að greina þar á milli af meiri nákvæmni og ábyrgð en nú er gert. Réttur fullorðins einstaklings til að vera í neyslu, trompar ekki rétt barns til verndar.

Ég starfa í opinberri þjónustu þar sem við leggjum áherslu á ábyrgð, fagmennsku og réttmæti, en í þessu máli – sem ég upplifi sem bæði móðir og lögfræðingur – veit ég hreinlega ekki hvar misbresturinn varð. Ég veit aðeins að hann varð.

Þegar kerfið krefst þess að foreldrar afhendi börn sín í aðstæður, sem hvorki fósturforeldrar né barnaverndaryfirvöld myndu samþykkja, er ekki lengur um einkamál að ræða, heldur atlögu gegn viðkvæmum hópi – atlögu sem dafnar vel í stefnu stjórnvalda. Það snertir almannahagsmuni, enda grefur slík framkvæmd undan trausti á réttarkerfinu og þegar réttarkerfið verndar ekki barnið, glatar það líka tilkalli sínu til virðingar.

Höfundur er lögfræðingur.