Fréttaskýring Stöðvar 2: Sparisjóðir að nafninu til

Atburðarásin, sem leiddi til hruns íslenska sparisjóðakerfisins sem hefur þegar kostað skattgreiðendur á fjórða tug milljarða króna, hófst um síðustu aldamót.

Rannsóknarnefnd Alþingis um fall sparisjóðakerfisins vísaði 21 máli til ríkissaksóknara vegna gruns um refsiverða háttsemi. Stóru sparisjóðirnir þrír, SPRON, Sparisjóðurinn í Keflavík og þeir sparisjóðir sem urðu að Byr sparisjóði hegðuðu sér miklu meira eins og bankar, en ekki eins og sparisjóðir. 

Þetta er meðal þess sem má lesa út úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um fall sparisjóðakerfisins. Í nefndinni voru Bjarni Frímann Karlsson, lektor við Háskóla Íslands, Tinna Finnbogadóttir fjármálahagfræðingur og Hrannar Már Hafberg lögfræðingur og settur héraðsdómari en hann tók við formennsku í nefndinni af Sigríði Ingvarsdóttur héraðsdómara  20. september 2012.

Skýrsla nefndarinnar er mjög viðamikil eða um 1875 bls í sjö bindum. Vinna við skýrsluna tók 2 og hálft ár og kostnaður ríkissjóðs vegna hennar er rúmlega 600 milljónir króna. Nefndin fór ítarlega ofan í aðdragandann og orsakir falls sparisjóðakerfisins en einnig atburði eftir bankahrun, það sem gerðist eftir að Alþingi setti neyðarlög 6. október 2008 og þá atburðarrás sem leiddi til þess að ríkissjóður tók yfir stóran hluta íslenska sparisjóðakerfisins.Rót á vanda sparisjóðakerfinu liggur um síðustu aldamót en 2001 var lögum um sparisjóðina breytt á Alþingi og þeim leyft að hlutafélagavæðast. 

Í raun má segja þessi mynd (sjá myndskeið með frétt á tíma 06:03) um vöxt stofnfjár eftir árið 2001, segi meira en þúsund orð. Fjármálaeftirlitið taldi að ekki væri óheimilt að takmarka sölu stofnfjár á yfirverði miðað við gildandi lög. Með því að nota orðalagið gildandi lög var í raun verið að benda löggjafanum á að breyta mætti lögunum til að girða fyrir þetta. Ekkert var gert.

Bjarni Frímann Karlsson, einn nefndarmanna, telur að þarna hafi FME verið að benda löggjafanum á að breyta hafi mátt lögunum í þessum efnum. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 í kvöld var fréttaskýring um niðurstöður og ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis um málefni sparisjóðanna. 

Í hnotskurn: 

Sparisjóðirnir fóru að lána í miklum mæli til óskyldra verkefna og viku frá hlutverki sínu sem sparisjóðir. 

SPRON, þeir sparisjóðir sem runnu í Byr og SpKef voru þar í aðalhlutverki.

Sparisjóðirnir tóku í miklum mæli við innlánum frá einstaklingum en lánuðu svo féð til einkahlutafélaga til kaupa á stofnfjárbréfum. Oft aðeins með veð í bréfunum sjálfum.

Stærstur hluti lána var til einstaklinga og heimila fram að hruni en stærstur hluti tapsins, hin eiginlega orsök falls sparisjóðanna, liggur í lánveitingum til einkahlutafélaga og fasteignaverkefna, að því er fram kemur í niðurstöðum nefndarinnar.

Þeir sparisjóðir sem héldu sig við hefðbundið hlutverk sitt og lánuðu ekki í fasteignaævintýri eða hlutabréfakaup töpuðu minna en hinir.

Tjón ríkisins, þ.e. okkar skattgreiðenda, vegna falls sparisjóðanna er 33 milljarðar króna. Stærstur hluti upphæðarinnar er vegna Sparisjóðsins í Keflavík, eða 26 milljarðar króna. 

Þetta er aðeins brot af því tjóni sem mun raungerast því áætlað er að lítið fáist upp í 215 milljarða kröfur Seðlabanka Íslands í slitabú Sparisjóðabankans.