Taki ábyrgð á afleiðingum viðskiptahátta sinna

Festa, miðstöð um samfélagsábyrgð, mun halda ráðstefnu í samstarfi við Samtök atvinnulífsins á morgun þann 23. janúar undir yfirskriftinni „Fyrirtæki og samfélagið: Sameiginlegur ávinningur“, þar sem sex stjórnendur fyrirtækja lýsa ávinningi og áskorunum við að innleiða ábyrga starfshætti.

Umræðan um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja hefur verið að aukast jafnt og þétt á undanförnum árum en margir velta þó fyrir sér hvað þetta hugtak felur í sér. Markaðurinn fékk því til sín tvo sérfræðinga til þess að svara nokkrum spurningum um það hvernig þau skilja samfélagslega ábyrgð fyrirtækja.

Sigurborg Arnarsdóttir, stjórnarformaður Festu, og Davíð Sigurþórsson, doktorsnemi í hagnýtri siðfræði við Háskólann í Linköping, hafa bæði tvö kynnt sér málið til hlítar þrátt fyrir að vera með ólíkar skoðanir á hugtakinu.

Skiptir samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja máli fyrir samfélagið? Ef svo, hvers vegna?

Davíð: Það er því miður ekkert einhlítt svar við þessari spurningu. Það fer algerlega eftir því hvað maður meinar með „samfélagsleg ábyrgð“. Til einföldunar má reyna að gefa þríþætt svar.

Í fyrsta lagi má hugsa sér nokkuð sem kalla mætti ´alvöru ábyrgð´, þ.e. þegar fyrirtæki gerir virkilega allt sem í þess valdi stendur til þess að haga viðskiptaháttum sínum þannig að jákvæð áhrif þeirra fyrir samfélagið verði sem mest og neikvæðu áhrifin verði sem minnst.

Í öðru lagi má hugsa sér að fyrirtæki taki vel í hugmyndina og taki skref í rétta átt, án þess þó að skuldbinda sig til að taka fulla ábyrgð á samfélagslegum og umhverfisáhrifum reksturs síns.

Í þriðja lagi má tala um „sýndarábyrgð“. Þá gera fyrirtækin sér grein fyrir að til þess er ætlast að þau sýni af sér samfélagslega ábyrga hegðun en í þeim tilvikum þar sem þau geta sjálf skilgreint í hverju það felst þá er freistingin mikil að skilgreina ábyrgðina þröngt. Þá vill útkoman frekar snúast um styrki til góðgerðamála undir formerkjum samfélagslegrar ábyrgðar; þ.e. um það hvernig örlitlum hluta hagnaðarins er ráðstafað frekar en hvernig hans er aflað – á hvers kostnað og með hvaða afleiðingum fyrir umhverfi og samfélag. Þrýstingurinn er jú mikill á fyrirtæki sem rekin eru í hagnaðarskyni að hámarka tekjur og lágmarka kostnað. Ein þægilegasta leiðin til að lágmarka kostnað og halda verði til neytenda niðri er að velta kostnaðinum yfir á einhvern þriðja aðila, t.d. haghafa á borð ivið skattgreiðendur, umhverfið, lífríkið og komandi kynslóðir.

Sigurborg: Já að mínu mati skiptir það máli. Það skiptir máli fyrir samfélagið að vera með vel rekin fyrirtæki, sem ná góðum árangri til langs tíma og hafa góðan og stöðugan rekstur. Allir eru sammála um þetta en það skiptir máli hvernig fyrirtækin ná þessum árangri. Fyrirtæki hafa áhrif á umhverfið í gegnum samskipti sín við viðskiptavini, starfsfólk, birgja, yfirvöld ofl. Það skiptir máli hvernig fyrirtæki haga sínum viðskiptaháttum því að þau eru hluti af okkar samfélagi og því hefur það mikil áhrif á okkur. Samfélagábyrgð snýst að miklu leiti um að þekkja umhverfi sitt og hagsmunaaðila nægilega vel til þess að geta tekið upplýsta ákvörðun, en  til þess að við getum byggt upp gott samfélag þurfum við að horfa á hlutina í stærra samhengi en ekki einungis okkar eigin hagsmuni.

Hver eru mikilvægustu málefnin fyrir íslensk fyrirtæki?

Davíð: Aftur er erfitt að gefa einhlítt svar þar sem íslensk fyrirtæki eru svo margbreytileg og kröfurnar sem hægt er að gera til þeirra breytilegar eftir því. Ef maður ætti að reyna að gefa nokkurs konar algilt svar þá má segja að lágmarkskrafan hlýtur að vera sú að fyrirtækin reyni eftir megni að lágmarka neikvæð áhrif starfsemi sinnar, hvort sem þeirra verður vart hérlendis eða í upprunalöndum þeirra hluta sem þau selja og sýsla með. Það hefur enginn rétt á að láta nokkurn annan óviljugan niðurgreiða starfsemi sína eða lífsstíl.

Sigurborg: Ég tel að í dag sé mikilvægast að íslensk fyrirtæki byrji á því að kynna sér þessi mál og síðan setja sér raunhæf markmið og byggja upp starfsemi sína með þessu hugarfari. Það tekur langan tíma að innleiða samfélagsábyrgð og því þarf að vera einlægur áhugi og ásetningur til þess að fara þessa leið. Það er mjög mismunandi milli fyrirtækja hvað þættir skipta mestu og því erfitt að nefna eitt verkefni umfram annað.

Hverjar eru áskoranirnar?

Davíð: Það felst óneitanlega nokkur áskorun í því fyrir fyrirtæki að skuldbinda sig til að taka raunverulega ábyrgð á afleiðingum viðskiptahátta sinna. Þá getur verið þægilegra að fara fram með fagurgala, loforðum og hálfkæringsásetningi um bót og betrun.

Í öðru lagi má benda á að grundvallaráskorunin felist í því að mæta ávöxtunarkröfum markaðarins og hluthafa án þess að gera það á kostnað annarra. Þar skipta t.d. umhverfismálin miklu máli þar sem staðreyndin er sú að við erum, sem samfélag, svo langt leidd og hagkerfið svo háð því að ofnýta auðlindir og láta náttúruna niðurgreiða neyslu okkar og lifnaðarhætti að við erum illfáanleg til að breyta lífsmynstri okkar að því marki sem þarf til að snúa þessari þróun við.

Sigurborg: Áskoranirnar eru fyrst og fremst fólkið sjálft. Til þess að fyrirtæki nái að innleiða ábyrga starfshætti þurfa allir að ganga í takt og vera sammála um að þetta sé rétta leiðin, því er mjög mikilvægt að byggja upp sterka fyrirtækjamenningu og gildi. Ef við síðan hugsum um þær aðstæður sem geta komið upp þá held ég t.a.m. að þegar fyrirtæki standa frammi fyrir erfiðum ákvörðunum sem eru líklegar til þess að vera umdeildar, þá er mikilvægt að vera tilbúin að taka  þá umræðu og koma hreint fram, segja frá kostum og göllum og skýra hvers vegna.