Gallaðar reglur voru gróðaleið verktaka

Fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um málefni Íbúðalánasjóðs að sjóðurinn hafi tapað meira á lánum sínum til leiguaðila og byggingaverktaka heldur en til einstaklinga.

Lán til þessara aðila voru fimmtungur af öllum lánveitingum sjóðsins en heimtur af þessum lánum voru mjög slæmar.

Mikið af fé sem lánað var til leigufélaga má rekja til átaks sjóðsins árið 2001 um að auka framboð á leiguíbúðum.

Gölluð umgjörð

Árið 2006 hætti sjóðurinn að krefjast bankaábyrgðar vegna lána til byggingaframkvæmda og kemur fram í skýrslunni að það hafi verið gert til þess að missa ekki viðskipti sín til bankanna.

Í rannsóknarskýrslunni er bent á að umgjörðin um leigufélagalánin hafi verið illa hugsuð frá upphafi. Kröfur um eigið fé voru litlar og stundum var þeim ekki fylgt eftir. 

Dæmi eru um að leigufélög hafi fengið háar fjárhæðir að láni frá sjóðnum, án þess að eigendur þeirra hafi lagt fram viðeigandi fé. Allt fram undir árslok 2004 voru lánin hærra hlutfall af byggingarkostnaði en þegar lánað var til heimila.

Byggðu tómar íbúðir

Verktakar og leiguaðilar notfærðu sér slæma umgjörð sjóðsins. Íbúðalánasjóður lánaði leiguaðilum og byggingaverktökum allt að 90 prósent af viðmiðunarkostnaði húsnæðis án þess að kanna hvort forsenda væri fyrir slíkum byggingum.

 

Íbúðalánasjóður bar nánast alla ábyrgð á fjárfestingunni þar sem ekki var krafist ábyrgðaryfirlýsingar frá viðurkenndri fjármálastofnun.

Byggingaverktakar gátu smíðað íbúðir fyrir lægri fjárhæð en Íbúðalánasjóður miðaði við þar sem sjóðurinn reiknaði viðmiðunarverð á leiguhúsnæði út frá fjölda fermetra en ekki leiguverðs.

Leigufélög, sem voru í eigu byggingaverktaka, gátu þannig grætt verulega á byggingu leiguíbúða óháð því hvort þörf væri á íbúðum eða hvort nokkur íbúð yrði leigð út.

Stjórnendur brugðust

Samkvæmt lögum átti Íbúðalánasjóður að fylgjast með íbúðaþörf í landinu en fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndarinnar að stjórnendur sjóðsins hafi ekki sinnt því hlutverki sínu. 

Þótti stjórnendum að sjóðunum væri ekki heimilt að synja lánaumsóknum á grundvelli þess að ekki væri þörf á íbúðum ef lántakendur uppfylltu lágmarksskilyrði. 

Þetta viðhorf telur nefndin að beri vott um að hlutverk sjóðsins hafi frekar verið að deila út fé í stað þess að sjá til þess að það ávaxtaðist.

Ekki var brugðist við athugasemdum

Sem dæmi þá stóðu leigufélög fyrir stórum hluta nýbygginga í Reykjanesbæ á fyrsta tug aldarinnar þegar íbúum þar fjölgaði mikið. Fólksfjölgunin hélt þó hvergi nærri í við fjölgun íbúða. 

Áfram var lánað til húsbygginga í bænum af töluverðum krafti fram á árið 2009 þrátt fyrir að fram hefði komið í úttekt sem gerð var fyrir sjóðinn sumarið 2008 að framboð á íbúðarhúsnæði í bænum væri „gríðarlegt“ miðað við fólksfjölda. 

Haustið 2012 sat Íbúðalánasjóður uppi með yfir 500 íbúðir í Reykjanesbæ og voru flestar auðar. Samkvæmt skýrslu rannsóknarnefndarinnar hefði sjóðurinn komist hjá þessum vanda ef hann hefði brugðist við þeim upplýsingum sem hann fékk sumarið 2008.

Flétta verktakanna

Byggingaverktakar gátu grætt á lánakerfi Íbúðalánasjóðs, óháð eftirspurn á íbúðamarkaði.

Til dæmis gat verktaki byggt húsnæði fyrir 85 prósent af kostnaðar­viðmiði og rukkað síðan leigufélag – sem hann átti sjálfur – um 100 prósent af viðmiðinu og fengið 90 prósent af viðmiðinu sem lán frá Íbúðalánasjóði.

Leigufélagið greiddi svo verktakanum andvirði lánsins og græddi 5 prósent af áætluðum byggingakostnaði.

Þannig gat byggingaverktakinn sett leigufélagið í þrot og horfið á braut með gróðann en Íbúðalánasjóður sat uppi með byggingu sem enginn hafði á áhuga á að búa í.

Unnið að reglugerðum

Sigurður Erlingsson, forstjóri Íbúðalánasjóðs, fullyrðir að lánveitingar til lögaðila hafi gjörbreyst og að skýrslan lýsi ekki núverandi ástandi.

Reglugerðabreyting um lánveitingar til leiguaðila hefur þó ekki gengið í gegn, en hún byggist á breytingu sem gerð var í lögum um húsnæðismál sem samþykkt voru á Alþingi 2012. Þar voru lánveitingar til leigufélaga þrengdar töluvert. 

Þau svör bárust frá velferðaráðuneyti að ráðuneytið og Íbúðalánasjóður hafa unnið saman að gerð reglugerðarinnar sem var send Sambandi sveitarfélaga til umsagnar fyrir nokkru og er ráðuneytið nú sé ráðuneytið að vinna hörðum höndum að breytingunni.