Berð þú á­byrgð á staf­rænni úti­lokun fólks með fötlun?

Við höfum öll heyrt sögur um fatlað fólk sem fær ekki aðgang að stafrænni þjónustu, höfum fylgst með eldra fólki upplifa stafræna útilokun og jafnvel séð alvarleg mál þar sem brotið er á mannréttindum fólks. Og kannski er það einmitt þú sem hefur ákveðið að útiloka þessa hópa.

Samt örugglega ekki, en ef þú hefur eitthvað að gera með miðlun upplýsinga eða þjónustu á stafrænu formi, þá eru allar líkur á því að þú sért óvart að útiloka fólk með fötlun eða aldurstengdar skerðingar. Allar ákvarðanir, frá hugmyndavinnu, vali á samstarfsaðila og vefumsjónarkerfi til hönnunar, textavinnslu og forritunar einstakra hluta, hafa áhrif á okkar hópa og möguleika okkar á að nálgast þjónustu til jafns við aðra.

Það er auðvitað enginn sem ætlar sér að útiloka fólk með fötlun, enda er það brot á mannréttindum okkar, auk þess sem við erum, þegar sístækkandi hópur fólks með aldurstengdar skerðingar er talinn með, orðin ansi stór hópur notenda. Reynsla sýnir auk þess að aðgengilegar lausnir eru betri fyrir alla notendur.

En það getur verið erfitt í nýsköpunar- og breytingarferlum að hafa auga fyrir oft mjög sértækum þörfum notendahópsins. Þá er líklegt að teknar séu rangar ákvarðanir sem er kostnaðarsamt að laga. Þetta er ástæðan fyrir því að þróaður var staðall fyrir stafrænt aðgengi og það er mikið fagnaðarefni að hann skuli nú hafa verið leiddur í lög á Íslandi.

Staðallinn er EN 301 549 og byggir að hluta til á WCAG, sem sumir kannast við. Þessi staðall er innleiddur í íslenska löggjöf með Evróputilskipun 2016/2102, sem nú þegar hefur tekið gildi í ESB og Noregi. Tilskipunin byggir á fjórum stoðum: skiljanleika, skynjanleika, nothæfni og traustum lausnum. Þessar áherslur endurspeglast í kröfum sem gera ráð fyrir að stafræn þjónusta uppfylli lágmarksviðmið.

Í framkvæmd treystir löggjöfin á aðgengisyfirlýsingu, sem allir þjónustuveitendur á vegum hins opinbera þurfa að gera. Í Noregi og ESB gildir þetta einnig um þjónustuveitendur á almennum markaði og það er engin ástæða til þess að halda að það verði ekki þannig hér á landi innan tíðar.

Í aðgengisyfirlýsingu þarf að fara yfir hvernig þjónustan mætir þeim átta fötlunarhópum sem eru skilgreindir í staðlinum og benda á varaleiðir fyrir þá sem ekki geta nýtt þjónustuna rafrænt og hvenær þau munu geta nýtt sér hana á sambærilegan hátt og aðrir. Hér skiptir því sköpum að aðgengi fyrir fólk með fötlun hafi verið miðlægt í öllu þróunarferli, svo að það komi ekki á óvart þegar birta á aðgengisyfirlýsingu að kerfið sé á einhvern hátt óaðgengilegt fyrir okkur eða stoðtækni okkar. Ef ekki er komið til móts við þarfir notenda eru kvörtunarleiðir og sektarheimild – sem þarf vonandi ekki að grípa til.

Það er því þín ábyrgð, sem stjórnanda, verkefnastjóra, innkaupastjóra, ritstjóra, hönnuðar og forritara, að kunna á stafrænt aðgengi og vita hvernig það lítur út innan þíns verksviðs. Þetta krefst þekkingar, endurmenntunar og aðgangs að fræðslu. Það er enginn sem vaknar einn morgun og skilur allt í einu upp á eigin spýtur þarfir allra fötlunarhópa – þess vegna er staðall og vottunarleið.

Við hjá ÖBÍ réttindasamtökum leggjum mikla áherslu á að ný löggjöf um stafrænt aðgengi hljóti brautargengi. Við viljum að Ísland verði best í heimi í þessu eins og í svo mörgu öðru sem snýr að nýsköpun. En það krefst þess að við tökum okkur tak og menntum okkur. Við þurfum ekki að finna upp hjólið, margt er vel gert erlendis og við getum lært af því og gert enn betur. Þess vegna höfum

við í ÖBÍ hafið samstarf við IAAP Nordic, sem eru samtök aðgengissérfræðinga á Norðurlöndum, og væntum mikils af því samstarfi.

Ný aðgengislöggjöf gerir ráð fyrir samráði við notendur. Það eru notendur sem þróa staðalinn og það eru notendur sem geta frætt þjónustuveitendur um þarfir sínar. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks gerir ráð fyrir bæði stafrænu aðgengi almennt og viðeigandi aðlögun þegar þess er þörf. Við hjá ÖBÍ erum alltaf reiðubúin í samtal og fræðslu.

Ef við ætlum okkur að losna við ljót mál um stafrænt misferli og útlokun, ef við ætlum að sjá hagræðingu af stafrænni þróun raungerast og ekki bara kalla á aðstoð aðstandenda og félagsþjónustu og ef við ætlum að vera brautryðjendur í að veita fötluðu fólki tækifæri og tryggja eldra fólki áframhaldandi sjálfstæði þá þurfum við öll að kunna á stafrænt aðgengi.

Höfundur er stafrænn verkefnastjóri hjá ÖBÍ réttindasamtökum.