Ís­land sagði nei – en sagði það nei við Evrópu?

Þegar niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar lá fyrir var auðvelt að túlka hana á einfaldan hátt: Ísland sagði nei við Evrópusambandinu.

En ég held að niðurstaðan sé flóknari en svo.

Meirihluti kjósenda sagði nei við því að hefja aðildarviðræður að nýju. Það er mikilvægt að virða þá niðurstöðu. En það er líka áhugavert að spyrja hvers vegna nei varð ofan á og hvað niðurstaðan segir í raun um samband Íslands við Evrópu.

Ísland er nefnilega nú þegar mjög nátengt Evrópu.

Í gegnum EES-samninginn, Schengen og annað evrópskt samstarf tekur Ísland þátt í stórum hluta þess kerfis sem mótar daglegt líf Evrópubúa. Við ferðumst, störfum, stundum nám, eigum viðskipti og tökum þátt í margvíslegu samstarfi yfir landamæri.

Margt af þessu er orðið svo sjálfsagt að við hugsum varla lengur um hvaðan það kemur.

Og kannski liggur ein skýringin á niðurstöðu kosninganna einmitt þar.

Ef Ísland nýtur nú þegar margra kosta evrópsks samstarfs án þess að vera aðili að Evrópusambandinu er eðlilegt að fólk spyrji:

Hvers vegna ættum við að breyta því fyrirkomulagi?

Þetta er sterk spurning.

Þeir sem vildu hefja aðildarviðræður að nýju þurftu því ekki aðeins að sannfæra fólk um kosti Evrópusamstarfs. Þeir þurftu að útskýra hvað full aðild gæti fært Íslandi umfram það sem landið hefur nú þegar.

Og þar held ég að já-hliðin hafi átt erfitt uppdráttar.

Það er nefnilega miklu auðveldara að verja það sem maður þekkir en að sannfæra fólk um að taka skref inn í óvissu.

EES-samningurinn hefur í áratugi veitt Íslandi aðgang að innri markaði Evrópu og umfangsmiklu samstarfi, en á sama tíma hefur Ísland haldið meiri sjálfstjórn á ákveðnum sviðum sem skipta þjóðina miklu máli.

Þar vegur sjávarútvegurinn sérstaklega þungt.

Fyrir stórt Evrópuríki getur umræða um fiskveiðar verið eitt af mörgum efnahagsmálum. Fyrir Ísland snýst hún um miklu meira. Hún tengist efnahag, byggð, sögu, sjálfstæði og þeirri hugmynd að þjóðin eigi sjálf að ráða yfir auðlindum sínum.

Það væri mistök að gera lítið úr þeim áhyggjum.

Sama gildir um fullveldið.

Í landi sem varð sjálfstætt lýðveldi fyrir rúmum áttatíu árum hefur hugmyndin um að ákvarðanir um íslenska hagsmuni séu teknar á Íslandi sérstaka merkingu.

Þess vegna held ég að það sé of einfalt að túlka niðurstöðuna sem einhvers konar höfnun á Evrópu.

Kannski sagði meirihlutinn einfaldlega:

„Það sem við höfum virkar. Þið hafið ekki sannfært okkur um að eitthvað annað sé betra.“

Það er allt önnur niðurstaða en að segja að Ísland vilji ekki vera hluti af evrópsku samstarfi.

En það var ekki aðeins efnisleg umræða um EES, sjávarútveg og fullveldi sem mótaði kosningabaráttuna.

Samfélagsmiðlar gegndu líka stóru hlutverki.

Þar dreifðust fullyrðingar, hálfsannleikur og upplýsingar sem voru annaðhvort ónákvæmar eða teknar úr samhengi. Sumt snerist um sjávarútveg, annað um kostnað við aðild, vald Íslands innan Evrópusambandsins eða jafnvel um hvað væri í raun verið að kjósa um.

Þetta skiptir máli.

Þjóðin var ekki að kjósa um endanlega inngöngu í Evrópusambandið. Hún var að kjósa um hvort hefja ætti aðildarviðræður að nýju.

Samt gat umræðan á samfélagsmiðlum stundum gefið til kynna að verið væri að taka lokaákvörðun um aðild.

Þegar niðurstaðan er jafn tæp geta rangar eða villandi upplýsingar haft áhrif.

Það þýðir ekki að hægt sé að útskýra niðurstöðuna með falsfréttum eða halda því fram að kjósendur hafi verið blekktir. Áhyggjur af sjávarútvegi, fullveldi og stöðu Íslands utan Evrópusambandsins eru raunverulegar og eiga fullan rétt á sér.

En lýðræðisleg ákvörðun verður sterkari þegar hún byggist á réttum upplýsingum.

Og þar berum við öll ábyrgð.

Á tímum þar sem rangar upplýsingar geta dreifst til tugþúsunda manna á örfáum klukkustundum er ekki nóg að spyrja hvort maður sé sammála því sem maður sér á skjánum.

Maður verður líka að spyrja:

Er þetta satt? Hver segir þetta? Og hver hefur hag af því að ég trúi því?

En hér finnst mér líka rétt að spyrja annarrar spurningar.

Við tölum oft um hvað Ísland fær frá Evrópu.

Hvað fáum við út úr EES? Hvað fáum við út úr Schengen? Hvað fáum við út úr evrópsku mennta-, rannsóknar- og efnahagssamstarfi?

Þetta eru eðlilegar spurningar.

En samstarf snýst ekki aðeins um það sem maður fær.

Ef við njótum góðs af samstarfi verðum við líka að vera tilbúin að leggja eitthvað af mörkum.

Það er kannski einn af erfiðustu þáttum allrar umræðu um Evrópusambandið. Við viljum eðlilega halda þeim kostum sem henta okkur og forðast það sem við teljum óhagstætt.

En raunverulegt samstarf virkar sjaldnast þannig.

Ef maður fær eitthvað verður maður líka að vera tilbúinn að gefa eitthvað á móti.

Það þýðir ekki að Ísland eigi að samþykkja hvað sem kemur frá Brussel. Það þýðir heldur ekki að við eigum að fórna mikilvægum þjóðarhagsmunum.

Ísland á að verja hagsmuni sína.

En aðild að samfélagi þjóða felur óhjákvæmilega í sér málamiðlanir. Það gildir um Ísland og það gildir líka um Evrópusambandið.

Ef Evrópusambandið vill Ísland nær sér verður það líka að skilja sérstöðu landsins, mikilvægi sjávarútvegsins, smæð samfélagsins, landfræðilega stöðu þess og hversu sterk hugmyndin um sjálfsforræði er í íslenskri sögu.

Samstarf verður að ganga í báðar áttir.

En það er önnur ástæða fyrir því að mér finnst niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar ekki ljúka þessari umræðu.

Heimurinn í dag er ekki sá sami og þegar EES-samningurinn tók gildi.

Alþjóðakerfið er að breytast hratt.

Samskipti stórveldanna verða ófyrirsjáanlegri. Stríð er aftur orðið veruleiki í Evrópu. Viðskiptahagsmunir og öryggismál fléttast sífellt meira saman. Norðurslóðir verða mikilvægari og smærri ríki þurfa að velta fyrir sér hvernig þau verja best hagsmuni sína í heimi þar sem stærri ríki og valdablokkir hafa sífellt meira vægi.

Þar verður staða Íslands áhugaverð.

Við erum lítil þjóð með miklar auðlindir, gríðarstórt hafsvæði og landfræðilega stöðu sem hefur öðlast aukið mikilvægi.

Í slíku umhverfi er sjálfstæði dýrmætt.

En það er líka sanngjarnt að spyrja hvort sjálfstæði lítillar þjóðar felist alltaf í því að standa sem mest utan stærri samstarfsheilda.

Stundum getur geta til að hafa áhrif innan sterks samstarfs líka verið leið til að verja fullveldi sitt.

Þarna liggur kannski ein mikilvægasta spurningin sem Ísland þarf að takast á við á næstu árum.

Ekki einfaldlega:

„Viljum við ganga í Evrópusambandið?“

Heldur:

„Hvar hefur Ísland mest áhrif á eigin framtíð í þeim heimi sem er að verða til?“

Ég veit ekki hvort svarið við þeirri spurningu er aðild að Evrópusambandinu.

Og mér finnst mikilvægt að segja það.

Það eru raunverulegir kostir við aðild og raunverulegir ókostir. Það eru líka raunverulegir kostir við núverandi stöðu Íslands og raunverulegar takmarkanir.

En eftir niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar ættum við ekki að loka umræðunni með því að segja einfaldlega að Ísland hafi hafnað Evrópu.

Það gerði Ísland ekki.

Ísland er evrópskt land og er þegar djúpt samþætt Evrópu efnahagslega, félagslega og pólitískt.

Meirihlutinn ákvað að taka ekki næsta skref.

Það er ákvörðun sem ber að virða.

Ég veit ekki hvað framtíðin ber í skauti sér fyrir Ísland.

Kannski mun tíminn sýna að sú leið sem meirihlutinn valdi í þjóðaratkvæðagreiðslunni hafi verið sú rétta. Kannski mun breytt staða í Evrópu og heiminum gera það að verkum að við tökum þessa umræðu upp aftur eftir nokkur ár.

Það veit enginn í dag.

Ég veit heldur ekki hvort framtíð Íslands sé innan Evrópusambandsins eða áfram utan þess.

En ég veit eitt.

Ég hef búið hér í meira en tuttugu ár. Ísland er landið þar sem ég hef byggt upp stóran hluta af lífi mínu og land sem mér þykir innilega vænt um.

Þess vegna snýst þessi umræða fyrir mér ekki um að vinna eða tapa pólitískri baráttu. Hún snýst um framtíð lands sem ég elska.

Ég virði niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar, líka þótt við eigum áfram að ræða hvað hún þýðir og hvaða leið Ísland vill fara í heimi sem breytist hratt.

Kannski var spurningin í þjóðaratkvæðagreiðslunni ekki hvort Ísland vildi vera hluti af Evrópu.

Það er Ísland nú þegar.

Spurningin til framtíðar er hvernig Ísland getur best varðveitt sjálfstæði sitt, tryggt hagsmuni sína og um leið tekið virkan þátt í þeim heimi sem það tilheyrir.

Hver veit hvað framtíðin ber í skauti sér?

Ég vona aðeins að hún verði Íslandi góð.

Því eftir öll þessi ár er þetta ekki lengur bara landið sem ég flutti til.

Þetta er líka landið mitt.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.