Eitt lítið og sak­laust skref í einu í átt til Brussel

Fyrir síðustu kosningar voru Evrópumál hvergi á meðal þeirra tíu mála sem kjósendur töldu mikilvægust í Þjóðarpúlsi Gallup, þar sem aðeins 11% aðspurðra nefndu þau á meðal fimm mikilvægustu málaflokkanna. Nú, áður en kjörtímabilið er hálfnað, er þrátt fyrir það boðað til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður

Hvernig gerðist þetta?

Viðreisn hefur alla tíð horft hýrum augum til Evrópusambandsins. Aðild Íslands að sambandinu hefur frá stofnun flokksins verið eitt af meginstefnumálum hans og stór hluti af pólitískri tilveru hans. En flokkurinn fékk aðeins 15,8% atkvæða í síðustu alþingiskosningum, fáir aðrir flokkar deila áhuga hans á aðild og málið var langt frá því að vera meðal helstu forgangsmála kjósenda fyrir kosningar. Það var því fátt sem benti til þess að Viðreisn tækist að gera þetta helsta baráttumál sitt að stórmáli kjörtímabilsins.

Viðreisn lét þó ekki segjast. Vegferðinni hefur verið skipt upp í nokkur lítil skref og á hverju þeirra hefur tekist að færa málið áfram án þess að fyrst þurfi að afla stuðnings við lokamarkmiðið sjálft, sem er að Ísland gangi í Evrópusambandið.

Fyrst þurfti að sannfæra samstarfsflokkana. Það var ekki sjálfgefið, enda er Flokkur fólksins á móti aðild að Evrópusambandinu og formaður Samfylkingarinnar sagði fyrir kosningar að Evrópumálin yrðu ekki forgangsmál á kjörtímabilinu. En Viðreisn þurfti ekki að sannfæra samstarfsflokkana um aðildina sjálfa. Aðeins um næsta skref. Að þjóðin yrði spurð „hvort hefja ætti aðildarviðræður á ný“. Það fór í gegn og rataði í stjórnarsáttmálann.

Síðan var næsta skref að koma þjóðaratkvæðagreiðslunni í gegnum þingið. Eftir að hafa fengið Flokk fólksins með í að gera málið að ríkisstjórnarmáli var Viðreisn í raun allir vegir færir. Vandinn var þó sá að nú þurfti að sannfæra fleiri. Það eru ekki margir flokkar sem hafa aðild Íslands að Evrópusambandinu á stefnuskrá sinni og andstaðan við aðild nær þvert yfir hið pólitíska litróf, frá Sósíalistaflokknum og Vinstri grænum til Sjálfstæðisflokks og Miðflokks.

Þá fékk málið nýjar umbúðir. Ekki væri verið að taka afstöðu til aðildar heldur einfaldlega að „treysta þjóðinni“ fyrir ákvörðuninni um næsta skref. Á sama tíma hafði ríkisstjórnin sætt gagnrýni fyrir að hafa ekki náð tökum á vöxtum og verðbólgu og stjórnarandstaðan gerði athugasemdir við að Evrópumálin væru sett í þennan forgang, ekki síst þegar enginn þingmeirihluti væri fyrir aðild.

En gagnrýnin var færð yfir á annað plan. Þeir sem vildu ekki fara þessa leið voru sakaðir um að „treysta ekki þjóðinni“, jafnvel um að vera hræddir við hana. Spurningin varð því ekki lengur hvort rétt væri að hefja þessa vegferð, heldur hvort þingmenn treystu þjóðinni til að ákveða það sjálf. Annað lítið skref. Enn án þess að taka þyrfti afstöðu til lokamarkmiðsins.

Eftir að hafa komið málinu í gegnum ríkisstjórnina og þingið, án þess að stuðningur væri við lokamarkmiðið, var komið að þriðja skrefinu: að sannfæra þjóðina. Þar er sömu aðferð beitt. Vissulega er ýmsum mögulegum ávinningi haldið á lofti. Lægri vöxtum, meiri stöðugleika og öðru sem kynni að fylgja. En kjósendur þurfa hvorki að sannfærast um að neitt af þessu verði raunin né að aðild sé Íslandi fyrir bestu. Þeir eiga einfaldlega að „kíkja í pakkann“ og segja „já til að sjá“.

Jafnframt er því haldið á lofti að þeir sem mæla gegn aðild, annaðhvort viti ekki nóg og þurfi því að „sjá samninginn“, eða hafi einhverra hagsmuna að gæta. En það má ekki gleyma hvernig umræðan varð til. Aðildarviðræður eru ekki komnar á dagskrá vegna þess að þjóðin kallaði eftir þeim, heldur vegna þess að Viðreisn kom sínu helsta baráttumáli þangað. Þeir sem eru því mótfallnir þurfa ekki að réttlæta afstöðu sína með því að vilja ekki „sjá“.

Evrópusambandið er enda enginn lokaður eða óþekktur pakki. Við vitum hvað það er, hvernig það virkar og í stórum dráttum hvað aðild að því felur í sér. Fólk getur kynnt sér málið, vegið kosti og galla og komist að þeirri niðurstöðu að Ísland eigi ekki að ganga í sambandið. Til þess þarf ekki fyrst að fara í aðildarviðræður.

Því verður ekki neitað að leikfléttan er meistaraleg. Viðreisn hefur náð þeirri fágætu stöðu að geta knúið sitt helsta stefnumál áfram án þess að þurfa á nokkru stigi að afla meirihlutastuðnings við lokamarkmiðið sjálft.

Samstarfsflokkarnir þurftu ekki að taka afstöðu til aðildar. Þingið þurfti ekki að taka afstöðu til aðildar. Þjóðin þarf ekki að taka afstöðu til aðildar. Umræðan er alltaf færð yfir á þægilegri spurningu. Hver getur verið á móti því að spyrja þjóðina og treysta henni? Hver vill ekki kíkja í pakkann og segja já til að sjá?

Þessi aðferð er líklega ekki hugsuð fyrir þá sem hafa kynnt sér málið og þegar tekið afstöðu. Hún er hugsuð fyrir kjósandann sem hefur ekki sérstakan áhuga á að kynna sér Evrópusambandið, hefur öðrum hnöppum að hneppa og yppir öxlum: Ja, af hverju ekki?

Miðað við hvernig fyrstu þrjú skrefin hafa verið seld kemst maður ekki hjá því að velta fyrir sér hvernig fjórða skrefið verður selt, segi þjóðin já í ágúst. Markmið vegferðarinnar er aðild Íslands að Evrópusambandinu. Kosningin nú er sögð lítið og saklaust skref, enda fái þjóðin síðar að kjósa um samning. En þá verður staðan önnur en hún er í dag. Þá hafa liðið ár, viðræður farið fram, tími og fjármunir farið í ferlið og aðildarsamningur liggur á borðinu.

Þá verður spurningin ekki lengur hvort Ísland eigi að hefja þessa vegferð. Hún verður hvort eigi að snúa við eftir að hafa farið hana alla leið að samningi. Og miðað við það sem á undan er gengið þarf ekki mikið ímyndunarafl til að sjá fyrir sér næsta frasa. „Ætlum við virkilega að segja nei núna, eftir allan þennan tíma og allan þennan kostnað? Það var þjóðin sjálf sem gaf umboðið til að fara þessa leið.“

Það hefði verið hægt að fara aðra leið. Byrja á að ræða kosti og galla aðildar. Láta aðildarsinna sækja sér skýrt umboð. Spyrja þjóðina fyrst hvort hún vilji yfir höfuð að Ísland gangi í Evrópusambandið og hefja síðan viðræður ef svarið væri já.

Líklega var þó hentugra að snúa röðinni við og taka bara næsta skref. Eitt lítið og saklaust skref í einu í átt til Brussel.

Höfundur er lögfræðingur og bæjarfulltrúi Miðflokksins í Hafnarfirði.