Mann­réttindi eru ekki skrif­stofa heldur fram­kvæmd

Undanfarna daga hafa skapast mikilvægar umræður um ákvörðun Reykjavíkurborgar að leggja niður mannréttindaskrifstofu í núverandi mynd. Landssamtökin Geðhjálp hafa lýst yfir áhyggjum af þeirri ákvörðun og bent á að Reykjavíkurborg brjóti mannréttindi fólks með geðrænar áskoranir daglega.

Við hjá Hugarafli tökum undir þá ábendingu að mannréttindi mega aldrei verða aukaatriði í stjórnsýslu eða þjónustu.

Á sama tíma viljum við horfa lengra og rýna í annað en skipurit.

Það skiptir nefnilega minna máli hvar mannréttindin eru staðsett í stjórnsýslunni en hvernig þau birtast í daglegri þjónustu við fólk.

Þegar einstaklingur leitar sér aðstoðar spyr hann ekki hvort til sé mannréttindaskrifstofa.

Hann spyr:

• Er hlustað á mig?
• Fæ ég raunverulegt vald yfir eigin bataferli?
• Er fjölskyldan mín velkomin að borðinu?
• Er reynsla mín metin sem þekking?
• Hvar fæ ég aðstoð?

Þar byrja mannréttindin.

Mannréttindi eru mælanleg

Í Hugarafli höfum við um árabil byggt starf okkar á jafningjastuðningi, þátttöku notenda, virðingu, samráði og bata. Þetta eru ekki aðeins falleg gildi heldur nálgun sem skilar mælanlegum árangri.

Í Gallup-könnun meðal þátttakenda Hugarafls árið 2025, þar sem 118 einstaklingar tóku þátt, jukust lífsgæði verulega eftir þátttöku í starfinu.

Meðalmat á andlegri líðan hækkaði úr 1,5 í 3,3 af 5 mögulegum.

Traust fólks á því að geta snúið aftur til vinnu eða náms hækkaði úr 2,0 í 3,3.

Hlutfall þeirra sem sögðust aldrei upplifa sjálfsvígshugsanir hækkaði úr 15,7% í 48,1%.

Þetta eru ekki aðeins tölur.

Þetta eru mannslíf.

Virðisgreining Hugarafls sýnir jafnframt að starfsemin skapar verulegan samfélagslegan ávinning. Þegar fólk fær stuðning sem byggir á virðingu, jafningjastuðningi og virkri þátttöku minnkar þörf fyrir kostnaðarsamari úrræði síðar meir. Fleiri komast aftur til náms og vinnu, félagsleg þátttaka eykst og lífsgæði batna.

Þetta er góð félagsmálastefna.

En fyrst og fremst eru þetta mannréttindi.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur bent á sömu leið

Árið 2021 gaf Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) út leiðbeiningar um réttindamiðaða geðheilbrigðisþjónustu þar sem ríki eru hvött til að færa áherslur frá stofnanamiðaðri og þvingandi nálgun yfir í þjónustu sem byggir á mannréttindum, samráði, samfélagsþátttöku og valdeflingu.

WHO leggur sérstaka áherslu á að:

• fólk taki þátt í ákvörðunum um eigið líf,
• fjölskyldur og tengslanet fái raunverulegt hlutverk þegar einstaklingurinn óskar þess,
• jafningjar verði virkir þátttakendur í þjónustunni,
• reynsluþekking sé metin til jafns við fagþekkingu,
• þjónustan byggi á von, bata og samfélagslegri þátttöku fremur en eingöngu greiningum og einkennum.

Þessi sýn er ekki ný fyrir Hugarafl.

Við höfum byggt starf okkar á þessum grunngildum í meira en tvo áratugi.

Reykjavíkurborg hefur einstakt tækifæri

Þess vegna teljum við að umræðan eigi ekki að snúast um hvort mannréttindaskrifstofan sé lögð niður eða flutt.

Hún á að snúast um hvort mannréttindi verði sýnileg í allri þjónustu borgarinnar.

Við viljum því leggja fram nokkrar tillögur.

Reykjavíkurborg gæti:

• tryggt að fólk með eigin reynslu taki þátt í allri stefnumótun geðheilbrigðismála,
• byggt upp öflugt kerfi jafningjastuðnings á öllum þjónustusviðum,
• tryggt að fjölskyldur og aðstandendur verði virkir samstarfsaðilar þegar einstaklingurinn kýs það,
• innleitt mannréttindamat áður en breytingar eru gerðar á þjónustu,
• stofnað fastan samráðsvettvang með notendasamtökum og félagasamtökum,
• nýtt aðferðir á borð við Open Dialogue þar sem samráð, þátttaka og mannréttindi eru grunnforsendur þjónustunnar.

Þetta eru ekki kostnaðarsamar hugmyndir.

Þetta eru fjárfestingar sem rannsóknir sýna að skila bæði betri líðan fólks og betri nýtingu samfélagslegra fjármuna.

Hugarafl býður fram samstarf

Hugarafl vill ekki einungis gagnrýna.

Við viljum leggja okkar af mörkum.

Við bjóðum Reykjavíkurborg samstarf um að þróa geðheilbrigðisþjónustu sem byggir á mannréttindum, bata, jafningjastuðningi og þátttöku notenda og aðstandenda.

Við eigum ekki að spyrja hvort mannréttindin séu enn til staðar í skipuriti.

Við eigum að spyrja hvort einstaklingurinn sem gengur út úr þjónustunni upplifi að á hann hafi verið hlustað. Að þjónusta sé til staðar. Að hjálp sé að fá.

Þar liggur hinn raunverulegi mælikvarði á mannréttindi.

Og þar eigum við öll enn verk að vinna.

Höfundur er framkvæmdastjóri Hugarafls.