Sam­fé­lagið eftir kosningar

Eftir kosningar hverfa skiltin, loforðin þagna, umræðan hægir á sér og lífið heldur áfram sinn vanagang. Börn mæta aftur í skólann á mánudagsmorgni, foreldrar fara í vinnuna og fólk heldur áfram að lifa inni í samfélaginu sem við höfum sameiginlega ákveðið að byggja. Kannski er það einmitt þess vegna sem kosningar skipta meira máli en bara út frá stjórnmálum. Þær snúast ekki eingöngu um framkvæmdir, fjármál eða hver situr við völd næstu árin. Þær snúast líka um það hvernig samfélag við viljum vera og hvernig manneskjur við viljum hjálpa til við að móta.

Það er eitthvað kaldhæðnislegt við samtímann. Við lifum á tæknivæddasta og efnislega þróaðasta tímabili mannkynssögunnar, en á sama tíma virðist sífellt stærri hluti fólks upplifa sig einan, aftengdan og undir stöðugri pressu. Við höfum byggt samfélög sem geta mælt nær allt, fylgst með hverri hreyfingu hagkerfisins og hámarkað skilvirkni niður í sekúndubrot, en samt virðumst við eiga erfiðara með að svara einföldustu spurningunni af öllum: Hvernig viljum við að fólki líði inni í samfélaginu sem við erum að byggja?

Kannski er vandinn sá að við höfum smám saman farið að rugla saman hvað hefur raunverulegt virði. Við tölum um börn sem „framtíðarauðlind“, skóla sem tæki til að framleiða hæfan einstakling fyrir vinnumarkaðinn sem einingar sem þurfi stöðugt að bæta sig til að hámarka eigið virði. Það er eins og samfélagið sé orðið svo upptekið af því að framleiða árangur að það sé farið að gleyma manninum sem á að lifa inni í þessum árangri.

Þessi hugsun lekur inn alls staðar, líka í skólastofur. Þar eru börn sem eru varla byrjuð að lifa, en bera þegar kvíða sem þau ættu ekki að þurfa að bera. Börn sem upplifa að virði þeirra sé stöðugt til umræðu. Börn sem læra mjög snemma að það sé öruggara að fela veikleika sína en að sýna þá. Sum verða þögul, önnur verða köld og enn önnur hætta að reyna áður en þau upplifa sig misheppnuð. Það sem er kannski mest sláandi er að þetta birtist oft hjá börnum sem virðast „fín“ á yfirborðinu. Þau mæta, skila verkefnum og falla ekki endilega út úr kerfinu. En undir niðri virðist eitthvað vera að láta undan, þau eru einmana.

Við tölum mikið um árangur í skólum en sjaldnar um hvað þessi stöðuga samanburðarmenning gerir við sjálfsmynd barna. Samfélagið sendir þeim skilaboð frá unga aldri um að virði þeirra sé háð frammistöðu. Einkunnir, útlit, vinsældir, hæfileikar og félagsleg staða verða smám saman mælikvarðar á eigið gildi. Börn læra ekki bara stærðfræði og málfræði í skólanum, þau læra líka hvernig samfélagið metur fólk.

Kannski er það þess vegna sem svo mikið af ungu fólki upplifir kulnun áður en það fer á vinnumarkaðinn, þrátt fyrir öll þægindin sem nútíminn hefur fært okkur. Þessi þreyta er ekki alltaf líkamleg, hún er félagsleg og andleg. Hún verður til þegar fólk upplifir að það þurfi stöðugt að sanna rétt sinn til að vera nóg og lífið verður samfelld frammistöðusýning þar sem maður fær aldrei alveg að hvíla sig frá mati annarra eða eigin sjálfsgagnrýni.

Það merkilega er að við höfum líklega aldrei talað jafn mikið um sjálfsrækt og andlega heilsu og nú, en samt virðist mörgum líða eins og þau séu að fjarlægjast sjálf sig. Kannski er það vegna þess að samfélagið nálgast jafnvel vellíðan eins og hvert annað verkefni til að hámarka. Fólk á að vera skilvirkt í hvíldinni, afkastamikið í sjálfsræktinni og stöðugt að vinna í sér. Jafnvel hugmyndin um að vera „besta útgáfan af sjálfum sér“ getur orðið að annars konar þrýstingi þar sem maður fær aldrei að vera einfaldlega manneskja.

Á sama tíma sjáum við hvernig samfélagsumræðan sjálf hefur harðnað. Þolinmæðin gagnvart öðrum virðist minni. Fólk skilgreinir hvert annað hraðar út frá skoðunum, stöðu eða því hvort viðkomandi passi inn í ákveðna hópa. Það er eins og við séum smám saman að missa hæfileikann til að vera ósammála án þess að hætta að sjá manneskjuna hinum megin. Traustið verður brothættara og samtölin yfirborðskenndari. Kannski er það óhjákvæmilegt í samfélagi þar sem hraði og viðbrögð hafa fengið meira vægi en ígrundun og nærvera.

Þetta er á margan hátt stærsta hættan sem samfélög standa frammi fyrir. Ekki efnahagshrunið eða tæknibreytingarnar heldur hægfara rof mannlegra tengsla. Samfélag getur nefnilega verið ríkt á pappír en samt orðið fátækt í mannlegum skilningi. Það getur byggt glæsileg hverfi og samt átt fólk sem upplifir sig algjörlega eitt. Það getur verið skilvirkt og vel skipulagt en samt misst hæfileikann til að láta fólki finnast það skipta máli.

Kannski er það þess vegna sem kennarar finna oft þegar eitthvað er farið að rofna í samfélaginu. Þeir sjá það ekki bara í námsárangri heldur í augnaráðunum, þreytunni, kvíðanum og þessari sívaxandi tilfinningu hjá sumum börnum að þau þurfi stöðugt að sanna eigið virði. Börn bera samfélagið inni í sér löngu áður en samfélagið sjálft viðurkennir hvað er að gerast.

En þrátt fyrir allt held ég að það sé mikilvægt að festast ekki í vonleysinu, vegna þess að undir öllum þessum hraða og þrýstingi sé ég líka eitthvað annað á

hverjum degi. Ég sé börn sem leita enn að raunverulegum tengslum. Ég sé hvað gerist þegar einhver hlustar raunverulega á þau. Ég sé hvað örfá orð af einlægri viðurkenningu geta breytt miklu. Ég sé hvað gerist þegar barn upplifir í fyrsta sinn að það þurfi ekki að vinna sér inn réttinn til að vera nóg.

Kannski er það einmitt þar sem vonin liggur, ekki í því að við finnum fullkomið kerfi eða fullkomna lausn, heldur í því að við áttum okkur aftur á því hvað heldur samfélagi raunverulega saman. Ekki bara hagkerfið eða innviðirnir heldur tengslin milli fólksins sem lifir inni í samfélaginu.

Nú þegar kosningarnar 16. maí eru að baki og við höfum gengið frá kjörborðinu, held ég að mikilvægasta spurningin sem situr eftir sé ekki hverjir unnu eða töpuðu, eða hversu skilvirkt samfélagið verður á pappírnum. Spurningin sem blasti við þá, og blasir við okkur enn, er hvað í samfélaginu okkar hjálpi fólki að upplifa að það skipti máli. Hvað þarf til svo börn geti alist upp án þess að finnast þau stöðugt þurfa að sanna eigið virði. Og hvernig við ætlum að halda í mannlega reisn á tímum þar sem allt í kringum okkur ýtir í átt að hraða, samanburði og stöðugri frammistöðu.

Samfélög byggjast ekki fyrst og fremst á steypu, kerfum eða tölum. Þau byggjast á því hvort fólk finni að það tilheyri hvert öðru.

Höfundur er mannvinur og kennari.