Fleiri tal­meinafræðinga og bið­listana burt

Ég ákvað átta ára gömul að ég vildi verða kennari.

Ég byrjaði sem framhaldsskólakennari en góð kona gaf mér óvænt tækifæri til þess að spreyta mig á yngsta stigi í grunnskólanum. Þar fann ég mikinn kraft og er stolt af því að vera hluti af því frábæra samfélagi sem ríkir í Brekkubæjarskóla. Ég elska vinnuna mína og þar gegna nemendur mínir og samstarfsfólk lykilhlutverki. Fólkið, lítið fólk og stórt fólk og allt þar á milli, er það sem gerir vinnuna mína skemmtilega. Þó að hún sé líka afskaplega krefjandi, því þó það sé margt sem ég get gert sem kennari þá vantar mig svo oft að geta gert meira.

Ég vildi stundum að ég gæti verið talmeinafræðingur, uppeldisfræðingur, félagsráðgjafi, námsráðgjafi og sálfræðingur allt í senn, því fyrir einstaklingana okkar er fjölbreytt fagþekking og stoðþjónusta oft það sem gerir gæfumuninn í þeirra skólagöngu. Ég sé það á hverjum degi að aðgengi að þessari sérþekkingu skiptir sköpum.

Ég trúi því að þar sem menntun og velferð barna koma saman á skilvirkan hátt gerist töfrarnir. Akraneskaupstaður hefur staðið sig frábærlega í innleiðingu farsældarlaganna, og það svo eftir er tekið. Ég finn sterkt í mínu starfi hvað farsældin hefur breytt miklu fyrir ótal börn og fjölskyldur og það gefur manni kraft og von að finna að þar sem áður voru endalausir veggir eru nú ýmis úrræði sem við sem störfum á gólfinu höfum beinan aðgang að.

Við skólafólk sjáum í alvöru með eigin augum hvað hver mánuður á biðlista eftir nauðsynlegri þjónustu getur verið dýrkeyptur fyrir einstakling.

Mér varð því mikið um þegar ég las um það hér á dögunum að nú neyddist Talþjálfun Vesturlands til þess að loka dyrum sínum. Eina sjálfstætt starfandi stofan á svæðinu! Ég fékk hnút í magann því sem kennari veit ég hvað það þýðir fyrir ótrúlega mörg börn og fjölskyldur þeirra.

Skoðum aðeins saman hvað þetta þýðir fyrir börnin okkar hér á Akranesi.

Börn sem greinast með framburðarfávik, málþroskafrávik og stam eiga rétt á talmeinaþjónustu. Þessi þjónusta er lögbundin og eru börnin flokkuð í tvo flokka eftir því hvort ríki eða sveitarfélag beri ábyrgð á að þjónusta þau.

Það má segja að skiptingin sé þannig að sjálfstætt starfandi talmeinafræðingar sinni þjónustu við börn með alvarleg frávik sem falla undir ábyrgð ríkis, en grunnþjónusta við börn með væg frávik sem og skimanir, greiningar, ráðgjöf fellur í verkahring talmeinafræðinga sem starfa hjá sveitarfélögum.

Í desember sl. samþykktu heilbrigðisráðuneytið og mennta- og barnamálaráðuneytið að hrinda í framkvæmd aðgerðaáætlun um bætta þjónustu talmeinafræðinga við börn. Þessar aðgerðir eiga að fara fram á árunum 2026-2028. Þar kemur fram að „frávik í tali eða málþroska geta haft bein áhrif á hegðun, líðan, félagsfærni og námsárangur barna og kalla því oftast á einhvers konar stuðning í nærumhverfi barnsins.“

Þetta þarf ekki að deila um. Skoðum nú nokkrar staðreyndir.

Staðreynd 1.

Á Íslandi öllu eru tæplega 5000 börn á biðlista eftir þjónustu um það bil 80 sjálfstætt starfandi talmeinafræðinga. Þjónustuveiting barna sem falla í hóp sjúkratrygginga hefur aukist um 241% á tíu ára tímabili og biðtími eftir þjónustu getur verið allt að fjögur ár.

Staðreynd 2.

Eina sjáfstætt starfandi talmeinastofan á svæði sem spannar alveg frá Mosfellsbæ til Skagafjarðar hefur nú neyðst til að loka dyrum sínum. Ástæðan er að talmeinafræðingar hafa verið samningslausir við sjúkratryggingar Íslands frá árinu 2019 og skortur á vilja SÍ til þess að klára nýja samninga.

Staðreynd 3.

Við þessa lokun fóru yfir 300 börn aftur á almenna biðlista.

Staðreynd 4.

Á Akranesi eru um 530 leikskólabörn og tæplega 1200 grunnskólabörn.

Staðreynd 5.

Hjá Akraneskaupstað er einn starfandi talmeinafræðingur sem þjónustar skólastofnanir á Akranesi. Annar grunnskólinn hefur þó valið að taka af sínu fjármagni og ráða sjálfur til sín talmeinafræðing.

Staðreynd 6.

Til þess að barn fái greiningu um alvarlegt frávik þarf það að fara í gegnum skimunarúrræði sveitarfélagsins áður en það kemst á biðlista eftir ríkisþjónustu.

Ef það er bara einn sérfræðingur hjá Akraneskaupstað sem heldur utan um skimanir og greiningar þá hlýtur að myndast enn einn flöskuhálsinn á því að barn fái þá þjónustu sem það þarf og því bætist í raun framan á biðlistann.

Aðgerðaráætlunin (sem samkvæmt öllu ætti nú þegar að vera í gildi) tiltekur ýmislegt sem fellur í verkahring talmeinafræðingsins, m.a. veiti sérhæfðu starfsfólki leik- og grunnskólana leiðsögn og handleiðslu og sinni þar að auki fræðslu foreldra foreldra barna með málþroskaröskun.

Er raunhæft að eitt stöðugildi hjá kaupstaðnum geti náð utan um þessa miklu ábyrgð?

Í aðgerðaráætluninni stendur skýrum stöfum að fyrirséð er að þörfin fyrir þjónustuna muni bara aukast á næstu árum og að „umfang þjónustunnar og kosnaður vegna hennar [fari] vaxandi hjá sveitarfélögum sem nýta gjarnan verktakasamninga og fjarþjónustulausnir til að sinna lögbundinni þjónustu.“

Við búum vel á Akranesi. Hér er mikill mannauður og sérþekking til staðar þegar kemur að menntun og velferð barna. Það er satt að segja eitt af því sem Akranes er þekkt fyrir í sveitarstjórnarmálum, hvað við höfum hátt hlutfall af menntuðu fagfólki í kringum börnin okkar.

Eftir því sem ég best veit búa a.m.k. þrír menntaðir talmeinafræðingar á Akranesi. Því miður eru dæmi um að talmeinafræðingar hafi flust héðan til þess að geta unnið við sína sérhæfingu þar sem ekki voru atvinnutækifæri fyrir þá hér á Akranesi.

Sérþekkingin er til staðar í bæjarfélaginu. Hundruð barna bíða þjónustu.

Allar aðgerðirnar sem koma fram í títtræddri aðgerðaráætlun byggja á því að „talmeinaþjónusta við börn miði að því að tryggja snemmtækan stuðning, einfaldara þjónustuferli og að þjónustan fari sem mest fram í nærumhverfi barnsins og tryggja aðgengi að sérfræðiþjónustu.“

Viljum við ekki að fólk geti sótt sérfræðiþjónustu fyrir börnin sín í heimabyggð?

Heilbrigðisráðuneytið er skráð sem ábyrgðaraðili fyrir þessum lið.

Sveitarfélög þurfa nú að taka sig saman og setja fram háværa og sýnilega kröfu um að heilbrigðisráðuneytið standi við aðgerðaráætlunina góðu og krefjast þess að Sjúkratryggingar Íslands klári samninga við talmeinafræðinga.

Sveitarfélög eiga að setja pressu á stjórnvöld til að tryggja hagsmuni íbúa sinna.

Við hjá Viðreisn viljum berjast fyrir fjölgun stöðugilda talmeinafræðinga hjá kaupstaðnum.

Við viljum biðlistana burt og að börn fái þá þjónustuna sem þau þurfa ÞEGAR þau þurfa hana - ekki fjórum árum of seint.

Við viljum að sérfræðimenntað fólk gæti starfað í heimabyggð og byggt upp þjónusturekstur hér í bænum í stað spekileka í gegnum göngin.

Við viljum færa þjónustuna nær bæjarbúum og lágmarka kostnað við að senda fólk út fyrir bæjarmörkin með tilheyrandi raski fyrir fjölskyldur og fjarveru frá vinnu og skóla.

Hvernig ætlum við að fjármagna það?

Jú.

Miklu hefur verið kostað til við endurbætur og stækkanir skólabygginga. Sem standa auðar stóran hluta úr degi. Gætum við nýtt þessar byggingar betur?

Í skólabyggingunum gætu sjálfstætt starfandi talmeinafræðingar fengið að nýta aðstöðuna gegn lágri þóknun og því lækkað sinn rekstrarkostnað.

Það leysir vissulega ekki vandamálið um lausa samninga við SÍ en þangað til gæti þetta úrræði gert þeim kleift að halda áfram í rekstri.

Sjálfstætt starfandi talmeinafræðingar á samningi við SÍ gætu jafnvel verið í hlutastarfi inni í skólunum og því verið með fasta aðstöðu í húsinu og svo samnýtt sína aðstöðu og gögn svo bæði ríkis- og sveitarfélagabörnin njóti góðs af.

Með þessu móti er líka samfella milli þjónustunnar á vegum sveitarfélagsins og ríkisins, sem er einmitt eitt af markmiðum aðgerðaáætlunarinnar.

Talmeinafræðingur í húsi, aðgengilegur starfsfólki, talar líka við aðgerðaáætlunina að því leyti að starfsfólk gæti fengið fræðslu og handleiðslu í að sinna hluta þjónustunnar – marföldunaráhrif á sérþekkingunni.

Ekkert barn á að þurfa að vera hálfa skólagönguna á biðlista.

Fjölgun talmeinafræðinga og biðlistana burt. Strax.

Höfundur er grunnskólakennari og sálfræðinemi og í 6. sæti á lista Viðreisnar á Akranesi.

Heimildir:

Samkomulag milli velferðarráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarrfélaga um skiptingu ábyrgðar vegna talmeinaþjónustu við börn með framburðarfrávik, málþroskafrávik og stam.

https://reykjavik.is/sites/default/files/2._samkomulag_um_skiptingu_abyrgdar.pdf

Þjónusta talmeinafræðinga við börn – Aðgerðaáætlun um bætta þjónustu 2026-2028

https://samradapi.island.is/api/Documents/cb26e828-7ce5-f011-9bd4-005056bcce7e