Heims­mynd byggð á öðrum fætinum

„Að byggja heimsmynd sína á fjölmiðlum er eins og að mynda sér skoðun á mér út frá mynd af öðrum fætinum.“ Þetta sagði sænski barnalæknirinn, mannvinurinn og tölfræðigúrúinn Hans Rosling heitinn eitt sinn og kjarnaði í þessari setningu áhrif fjölmiðla á heimsmynd okkar. Hann benti linnulítið á það hversu brengluð heimsmynd okkar væri og hve almennt þekking fólks á heiminum væri lítil, ekki síst vegna ófullkomleika þeirrar myndar sem fjölmiðlar draga upp af veröldinni.

Sú tíð er löngu liðin að erlendar fréttir voru á forsíðum dagblaða eða að ritstjórar rýndu daglega í alþjóðamál og skrifuðu greinar um erlend málefni, líkt og Þórarinn Þórarinsson gerði á Tímanum fyrir margt löngu. Nú eru dagblöð nánast horfin, rétt eins og ítarleg umfjöllun fjölmiðla um alþjóðamál, sem hefur um langt árabil verið í skötulíki, ef RÚV er undanskilið.

Ég veit ekki hvort fræðasamfélagið hefur sérstaklega skoðað þessa þróun undanfarinna ára, en tilfinning mín er sú að fréttum af alþjóðamálum hafi fækkað verulega á tímum kórónuveirunnar. Sú þróun hófst líklega fyrr, en á kóvíd-tímum snerist fréttaflutningur skiljanlega að stórum hluta inn á við. Sjóndeildarhringur fjölmiðla náði sjaldnast út fyrir landsteinana, nema til að fjalla um viðbrögð við pestinni í öðrum löndum.

Ég ímynda mér að margir hafi talið þetta tímabundið ástand. En af ýmsum ástæðum, meðal annars breytingum á fjölmiðlamarkaði, hafa erlendar fréttir haldið áfram að fá lítið rými og alþjóðamál orðið eins konar aukaatriði. Erlendum fréttum hefur fækkað, ítarlegar fréttaskýringar eru sjaldséðar og umheimurinn birtist okkur fremur sem fjarlægur bakgrunnur í íslenskri umræðu.

Brunalið og slökkvilið í einum og sama manninum

Auðvitað kemur það ekki til af góðu, en á fyrstu dögum þessa árs eru fjölmiðlar uppfullir af alþjóðamálum. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra orðaði það svo í Sjónvarpsfréttum að alþjóðamál væru orðin innanlandsmál. Hún vísaði þar til umræðu á ríkisstjórnarfundi á Þingvöllum. Sú umræða hverfist að meira og minna leyti um einn mann: Donald Trump, forseta Bandaríkjanna, og þau ófriðarbál sem hann ýmist kveikir eða reynir að slökkva.

Hæst ber títtnefnda ásælni Bandaríkjaforseta í grannríki okkar, Grænland, sem hann vill eignast með góðu eða illu. Sú ágirnd stendur okkur nærri og nýr veruleiki blasir við smáþjóðinni og eyríkinu Íslandi, þegar vindar ógnarinnar blása bæði úr austri og vestri.

Þetta gerist á sama tíma og alþjóðahyggja mætir aukinni tortryggni og umræðan um „litla Ísland“, með sérstakri aðdáun á þjóðlegri sérstöðu og gömlu, góðu gildunum, fær byr undir báða vængi. Í sjálfu sér er ekkert athugavert við að rækta eigin menningu, tungumál og hefðir. En þegar samhliða er lagt ofurkapp á að líta á alþjóðahyggju sem ógn, heyrist strax að tónninn er falskur.

Sérkennilegt skilyrði

Í þessu samhengi er umhugsunarvert að líta til þess hvernig stjórnvöld sjálf skilgreina hlutverk fjölmiðla. Í aðgerðaráætlun um eflingu íslenskra fjölmiðla er sett fram skilyrði, að norrænni fyrirmynd, að fjölmiðlar miðli „fréttum og fréttatengdu efni úr íslensku samfélagi“, á prenti eða vef. Markmiðið er sagt vera að efla læsi og treysta stöðu íslenskrar tungu og lýðræðis.

Markmiðin eru göfug en orðalagið vekur upp spurningar. Þegar áherslan er bundin með þessum hætti við „íslenskt samfélag“ verður alþjóðlegt samhengi sjálfkrafa jaðarsett. Erlendar fréttir og fréttaskýringar um alþjóðamál falla illa að þessari skilgreiningu, nema þær séu sérstaklega tengdar íslenskum hagsmunum. Upplýst umræða krefst ekki aðeins þekkingar á eigin samfélagi, heldur einnig skilnings á heiminum sem það er hluti af.

Sjónarhorn okkar á heiminn má ekki vera þröngt því þá sitjum við uppi með heimsmynd sem byggir á broti af veruleikanum, líkt og mynd af öðrum fætinum.

Höfundur  er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður