Engum til sóma

Enn er úrbóta þörf í skipulagi og stjórnun safnamála hér á landi. Þetta kemur fram í eftirfylgniskýrslunni „Íslensk muna- og minjasöfn: Meðferð og nýting á ríkisfé“ sem Ríkisendurskoðun skilaði Alþingi í gær.

Líklega eru þeir til sem telja að taka mætti enn dýpra í árinni og segja sem svo að ástand safnamála og utanumhald væri í farvegi sem ekki væri sæmandi sjálfstæðri þjóð. Þannig hefur eitt höfuðsafna landsins, Náttúruminjasafn Íslands, verið geymt í kössum um árabil þar sem engin aðstaða er til sýninga og fjármunir af svo skornum skammti að vart dugar til reksturs einnar skrifstofu. Á fjárlögum þessa árs eru tæpar 25 milljónir eyrnamerktar Náttúruminjasafni en rúmur hálfur milljarður Þjóðminjasafni.

Í skýrslu sinni nú fer Ríkisendurskoðun yfir að í ferli sé vinna við tvær ábendingar sem eftir stóðu af níu sem gerðar voru í skýrslu stofnunarinnar árið 2009. Enn á nefnilega eftir að móta hér heildstæða stefnu um málefni safna og marka langtímaáætlun um fjárveitingar til safnamála.

Ríkisendurskoðun upplýsir þær ánægjulegu fréttir að í svari mennta- og menningarmálaráðuneytisins til stofnunarinnar á þessu ári hafi komið fram að á árinu væri von á fyrstu tillögum safnaráðs um heildstæða stefnu í málaflokknum, en ráðið hafi frá ársbyrjun 2013 sinnt stefnumótun safnamála.

„Ríkisendurskoðun telur ekki ástæðu til að ætla annað en að vinna safnaráðs beri ávöxt þótt óvíst sé að áformaður tímarammi standist,“ segir í skýrslunni.

Þá er líka vonarglæta tengd mörkun langtímaáætlunar um fjárveitingar til safnamála, því þar segir ráðuneytið að lausnin sé fólgin í væntanlegum lögum um opinber fjármál. Þau geri ráð fyrir að málefni safna verði sérstakur málaflokkur og langtímastefna því óaðskiljanlegur hluti af fjárlagagerð hvers árs.

Enn á þó eftir að vinda ofan þeirri vitleysu sem ákveðin var við stjórnarskiptin 2013, að færa hluta safnamála (Þjóðminjasafnið þar á meðal) frá mennta- og menningarmálaráðuneyti yfir til forsætisráðuneytisins.

Vandséð er að sú ráðstöfun sé annað en gerræðisleg ákvörðun til þess eins fallin að forsætisráðherra geti betur skipt sér af málum á eigin áhugasviði og styrkt verkefni þar sem henta þyki. Ríkisendurskoðun bendir hins vegar á að breytingin dragi úr forræði mennta- og menningarmálaráðuneytisins yfir málaflokknum. „Og ganga þar með gegn ábendingum stofnunarinnar frá árinu 2009,“ segir Ríkisendurskoðun.

Augljóst er hvernig óskýrt yfirvald og boðleiðir geta gert ógagn í þessum málaflokki. Á hreinu þarf að vera hver gerir hvað og furðulegt ef góðar hugmyndir sem fæðast undir hatti eins ráðuneytis sé hægt að drepa í öðru.

Fyrsta skref í að lagfæra þetta rugl var tekið í byrjun síðasta árs þegar Árnastofnun var færð aftur undan hatti forsætisráðuneytisins. Taka má undir með Ríkisendurskoðun í hvatningu til ríkisins um að taka tilhögunina til endurskoðunar.

Miðað við stöðu mála mætti raunar fremur ætla að uppstokkunar væri þörf. Kannski færi betur á því að ein stofnun safnamála, undir hatti mennta- og menningarmálaráðuneytis, haldi utan um alla safnastarfsemi ríkisins og útdeili fjármunum. Óbreytt ástand er í það minnsta engum til sóma.