Tímaritið Newsweek gerði nýlega úttekt á 100 löndum með það að markmiði að velja bestu hagkerfi í heimi (Newsweek, 23.-30. ágúst, 2010). Valið byggði á að finna þau lönd sem veittu bestu tækifærin til að lifa heilsusamlegu og öruggu lífi; nokkurs konar mælikvarði á lífsgæði og tækifæri einstaklingsins til að njóta þeirra.

Þegar litið er yfir lista tíu efstu landa fer ekki milli mála að Norðurlöndin skara fram úr. Finnland trónir á toppnum, Svíþjóð er í 3. sæti, Noregur í 6. sæti og Danmörk í 10. sæti. Vafalaust hefði Ísland skipað virðulegan sess meðal þessara þjóða, ef hrunið hefði ekki átt sér stað, enda hefur landið um langt árabil margoft verið ofarlega á svipuðum listum.




Velferðarkerfi og markaðsbúskapur
Íslenska hagkerfið ber öll megin-einkenni norræna efnahagslíkansins. Hér á landi er oftast bent á velferðarkerfið og málaflokka sem tengjast því, að norrænni fyrirmynd. Sjaldnar er talað um að Norðurlöndin byggja í raun á tveimur stoðum, annars vegar á velferðarkerfinu og hins vegar á vel skipulögðum og öguðum markaðsbúskap sem er aflvélin sem knýr áfram velferðarkerfið.

Ísland virðist ekki komið eins langt í þessum efnum og umræddar frændþjóðir. Til marks um það eru mikil pólitísk afskipti sem tíðum leiða til sérlausna af ýmsu tagi - og jafnvel upptöku samninga sem gerðir hafa verið í góðri trú. Það er t.a.m ekki einleikið hversu mörg mál enda á borði ráðherra og festast þar í lengri eða skemmri tíma. Magma er nærtækt dæmi sem og Helguvíkurverkefnið. Þá er afskaplega óheppilegt hversu það hefur dregist að aflétta þeirri óvissu sem sjávarútvegurinn býr við vegna endurskoðunar kvótakerfisins.

Agaður markaðsbúskapur getur ekki grundvallast á sérlausnum sem ráðast af duttlungum ráðamanna á hverjum tíma heldur byggist hann á skýrum og stöðugum leikreglum. Þessi sjónarmið hafa ekki verið í hávegum höfð hér á landi, samanber nýja úttekt OECD meðal 48 landa á takmörkunum á erlendri fjárfestingu. Aðeins Kína telst búa við meiri takmarkanir en Ísland. Hin Norðurlöndin eru hins vegar öll meðal þeirra landa sem búa við minnstar takmarkanir að þessu leyti og ekki kemur á óvart að Finnland, á toppi lista Newsweek, er opnast Norðurlanda fyrir erlendri fjárfestingu.



Almennar lausnir – virkjum markaðinn

Orkugeirinn getur orðið aflvaki hagvaxtar á Íslandi á næstu árum, en þó ekki án aðkomu erlends fjármagns. Í Fréttablaðinu í sl. viku benti ég á fordæmi Norðurlandanna. Þau hafa sætt sjónarmið þeirra sem álíta að hið opinbera eigi að hafa tögl og hagldir við nýtingu auðlinda og hinna sem telja nauðsynlegt að sækjast eftir áhættufjármagni einkaaðila. Ákvörðun um að hafna alfarið þátttöku einkaaðila yrði í reynd ákvörðun um annaðhvort að skuldsetja að óþörfu fyrirtæki í eigu hins opinbera eða hægja verulega á uppbyggingu atvinnulífsins. Mjög er hvatt til þess að lífeyrissjóðir fjárfesti með peningum almennings í fyrirtækjum, semji um einstök verkefni beint við stjórnvöld og taki þátt í ýmsum verkefnum.Þetta er góðra gjalda vert, ef rétt er að málum staðið. Hins vegar telja sumir að almenningur kunni ekki fótum sínum forráð í í fjárfestingum í fyrirtækjum. Fyrst eigi einhverjir snillingar, stórfjárfestar, að fá fyrirtækin og umbreyta þeim - og síðar megi hleypa almenningi að þegar verðmæti fyrirtækjanna hefur aukist. Þessu er gjarnan haldið fram í nafni umhyggjusemi fyrir almenningi. Þetta eru vægast sagt vafasöm rök, ekki síst úr röðum þeirra sem fyrir eru að höndla með fjármuni almennings. Hagsmunum almennings er ekki best borgið með slíkri forræðishyggju. Þvert á móti er honum þannig neitað um hlutdeild í ágóðanum sem fylgir endurreisn efnahagslífsins. Ekki er síður alvarlegt að þessar úrtöluraddir hefta aðgang fyrirtækja að fjármagni og draga að óþörfu þróttinn úr starfsemi þeirra.

Hverfa þarf sem fyrst af þessari braut sérlausna og pólitískra afskipta. Það er alveg ljóst að núverandi skipulag og vinnulag mun ekki færa okkur bætt lífskjör og stöðu meðal þeirra þjóða sem standa sig best á sviði efnahagsmála. Við þurfum því sem fyrst að virkja markaðinn með svipuðum hætti og hin Norðurlöndin hafa gert með góðum árangri og reka hér á landi öflugan markaðsbúskap eins og þar er gert. Bestu hagkerfi í heimi verða ekki byggð á sérlausnum heldur markaðslausnum.