Góð staða þorskstofnsins – kemur hún af sjálfu sér?
Helgi Áss Grétarsson
lögfræðingur
Frá 1977 til ársloka 1990 miðaðist stjórn þorskveiða við ýmis stjórnkerfi fiskveiða. Reynslan af þessum kerfum var sú að leyfilegur heildarafli í þorski var að jafnaði ákveðinn hærri en fiskifræðingar mæltu með og landaður heildarafli var svo enn hærri. Þannig námu þorskveiðar umfram ráðgjöf fiskifræðinga Hafrannsóknastofnunar 15% á árunum 1977–1983, þ.e. að meðaltali var á hverju ári á þessu tímabili 15% meira veitt af þorski en fiskifræðingar mæltu með. Sambærileg tala fyrir tímabilið 1984–1990 er 35%. Túlka má þessar tölur svo að þágildandi stjórnkerfi fiskveiða hafi stuðlað að ofveiði í þorski.
Í ársbyrjun 1991 var komið á fót tiltölulega samræmdu kerfi einstaklingsbundinna og framseljanlegra aflaheimilda við stjórn fiskveiða. Með þessu var Ísland á margan hátt frumkvöðull á sviði fiskveiðistjórnar og það sama átti við þegar tekin var upp aflaregla við stjórn þorskveiða árið 1995. Að mínu mati voru báðar þessar ákvarðanir líklegar til að auka þjóðhagslega hagkvæmni fiskveiða í atvinnuskyni þótt ávallt hafi verið erfitt að fylgja þeim eftir með markvissum hætti, svo sem vegna þess hve stjórn fiskveiða er umdeilt mál á vettvangi íslenskra stjórnmála.
Þessi pólitíski veruleiki skýrir að mestu leyti þau fjölbreyttu frávik sem leyfð hafa verið frá meginreglum aflahlutdeildarkerfisins (kvótakerfisins). Sem dæmi veiddi svokallaður krókabátafloti 31.295 tonn af þorski fiskveiðiárið 1993/94 þegar reiknað var með að hann veiddi 3.410 tonn. Veiðar af þessu tagi gerðu m.a. að verkum að landaður heildarþorskafli á tímabilinu 1. janúar 1991 til 31. ágúst 2000 var að meðaltali 10% hærri en þorskveiðiráðgjöf fiskifræðinga.
Síðustu leifar flókinna sóknardagakerfa krókabáta hurfu ekki endanlega af sjónarsviðinu fyrr en fiskveiðiárin 2004/05–05/06. Þetta ýtti undir þorskveiðar umfram áætlanir, t.d. veiddu svokallaðir handfærabátar 542% umfram aflaviðmið í þorski fiskveiðiárið 2001/02. Umframveiðar af þessu tagi voru vart til þess fallnar að styrkja stjórn veiðanna en talið er að of mikið veiðiálag hafi ýtt undir slaka nýliðun þorskstofnsins á árabilinu 2001–2007. Sumarið 2007 var sú ákvörðun tekin, í samræmi við tillögur fiskifræðinga, að breyta þágildandi aflareglu og lækka þannig verulega leyfilegan heildarafla í þorski. Þessi stefna, að minnka veiðiálagið á þorskstofninn frá því sem áður tíðkaðist, hefur haldist að mestu leyti. Eigi að síður var landaður heildarþorskafli að meðaltali 10% hærri en þorskveiðiráðgjöf fiskifræðinga á tímabilinu 1. september 2000 til 31. ágúst 2011.
Nú er svo komið að það er samdóma álit fiskifræðinga og sjómanna að staða þorskstofnsins sé góð. Þetta er ánægjuleg þróun. Rekstur núverandi stjórnkerfis þorskveiða virðist því stuðla að fiskvernd að tilteknum forsendum uppfylltum, svo sem þeim að farið sé eftir tillögum fiskifræðinga um leyfilegan árlegan heildarafla, bæði í orði og á borði.
Það kemur ekki af sjálfu sér að tryggja sjálfbærar þorskveiðar. Nauðsynlegt er að taka erfiðar ákvarðanir og fylgja þeim eftir.
Höfundur er lögfræðingur og gegnir stöðu sérfræðings við Lagastofnun Háskóla Íslands. Sérfræðingsstaðan hefur verið fjármögnuð á grundvelli tveggja samstarfssamninga Lagastofnunar og Landssambands íslenskra útvegsmanna.
